Len lông cừu: chất liệu nhỏ bé đang tạo ra cuộc khủng hoảng lớn
Tranh cãi về len lông cừu thời trang là xung đột giữa nhu cầu sử dụng sợi tự nhiên lâu đời của ngành may mặc và lo ngại phúc lợi động vật, trong đó các tổ chức bảo vệ động vật cáo buộc hệ thống chăn nuôi và cắt lông cừu chứa đựng bạo lực, còn nhiều nhãn hàng khẳng định len lông cừu có thể được sản xuất một cách bền vững thông qua các tiêu chuẩn chứng nhận và mô hình canh tác tái sinh. Vụ PETA biểu tình tại show COS thuộc khuôn khổ New York Fashion Week chính là giọt nước tràn ly. Các nhà hoạt động bất ngờ lao lên sàn diễn để phản đối việc thương hiệu Thụy Điển sử dụng len lông cừu, giương biểu ngữ tố cáo cừu bị “đánh đập và đẫm máu” trong chuỗi cung ứng[PETA biểu tình tại show COS của New York Fashion Week để phản đối việc sử dụng len lông cừu]. Đoạn video ghi lại cảnh CEO CFDA Steven Kolb khống chế hai nhà hoạt động đã lập tức lan truyền, kéo theo việc ông phải tuyên bố tạm rời vị trí lãnh đạo và đi gặp chuyên gia để đảm bảo sự việc không tái diễn.
Ngành thời trang đã thay đổi với lông thú, nhưng lưỡng lự với len lông cừu
Phản ứng gay gắt trước len lông cừu đến trong bối cảnh thời trang đã đi khá xa trên con đường loại bỏ vật liệu có nguồn gốc từ động vật. Lông thú tự nhiên gần như biến mất khỏi sàn diễn, bị cấm bởi nhiều thương hiệu và hội đồng thời trang, trong đó lệnh cấm lông thú do CFDA khởi xướng vừa có mùa tuần lễ đầu tiên được áp dụng trọn vẹn. Da động vật cũng đang bị siết lại, khi một tập đoàn xa xỉ lớn đặt mục tiêu giảm 30% da động vật nguyên sinh trước 2028 và các thương hiệu khác chuyển sang vật liệu thay thế như da từ phế thải ô liu hoặc da tái chế. Vậy mà len lông cừu thời trang vẫn nằm trong vùng xám. Theo báo cáo Material Market Report của Textile Exchange, len lông cừu là sợi có nguồn gốc động vật được dùng nhiều nhất, với 1,1 triệu tấn toàn cầu năm 2024, nhưng chỉ chiếm khoảng 0,9% tổng sản lượng sợi. Đây là con số nhỏ nếu so với cotton 24,1 triệu tấn (19%) hay polyester 77,7 triệu tấn (59%), nhưng tranh cãi đạo đức quanh nó lại vô cùng lớn.
Phúc lợi động vật: khi chứng nhận không đủ xoa dịu hoài nghi
Cốt lõi của cuộc đối đầu là phúc lợi động vật. Các nhãn hàng thời trang thường viện dẫn hệ thống chứng nhận như Nativa hay Responsible Wool Standard (RWS), coi đó là bằng chứng cho quản lý nhân đạo và nguồn len lông cừu có trách nhiệm. Tập đoàn sở hữu COS khẳng định chỉ dùng len từ các nông trại được RWS chứng nhận hoặc nguồn tái chế, và nói rằng “việc xử lý động vật nhân đạo là yêu cầu mang tính nền tảng” của hệ thống chứng nhận này. Trong một trường hợp, sau điều tra liên quan tới nông trại mohair và len, một trang trại mohair và một trang trại len đã bị tạm dừng giấy phép chứng nhận. Nhưng với PETA, mọi chứng nhận chỉ là lớp giấy bóng. Tổ chức này tuyên bố “không có chứng nhận nào bảo vệ được cừu khỏi sự tàn nhẫn vốn có của ngành len” và mục tiêu cuối cùng là thời trang phải “từ bỏ mọi thứ lấy từ lưng hoặc mạng sống động vật”. Họ chỉ ra các thực hành gây đau đớn như cắt đuôi, thiến, cắt lông thô bạo, và nghiêm trọng nhất là mulesing – cắt da sống quanh đuôi cừu non không gây tê để tránh bệnh flystrike, một thủ thuật khiến hàng trăm nghìn con không qua khỏi.
Tiềm năng bền vững của len lông cừu: từ hệ sinh thái đến đất đai
Những người không đồng tình với PETA cho rằng việc cấm toàn bộ len lông cừu thời trang là phản ứng cực đoan, có thể gây ra khủng hoảng môi trường và xã hội mới. Nếu thời trang rời bỏ len để chuyển sang polyester, ngành sẽ đào sâu thêm vấn đề ô nhiễm nhựa và phụ thuộc vào hóa thạch. Đồng thời, len là nguồn thu nhập quan trọng của nhiều nông dân vốn đã chật vật; cắt bỏ nó đồng nghĩa tước đi một phần sinh kế. Theo các nhà tư vấn bền vững, len lông cừu còn có tiềm năng trở thành sợi tái sinh nếu được sản xuất bằng mô hình chăn thả toàn diện bắt chước cách đàn cừu di chuyển ngoài tự nhiên. Một trường hợp tại Úc cho thấy đất của nông dân hấp thụ lượng carbon gấp ba lần phát thải nhờ mô hình này, đồng thời khả năng giữ nước của đất tăng lên, giúp vùng đất chống chịu tốt hơn với cháy rừng, hạn hán và ngập lụt. Cừu vừa cung cấp len, vừa bón phân cho đất, tạo chu trình mà người ủng hộ coi là lợi cho cả hệ sinh thái lẫn cộng đồng địa phương.
Có nên loại bỏ len lông cừu khỏi thời trang?
Câu hỏi cuối cùng không phải là len lông cừu thời trang tốt hay xấu, mà là chúng ta chấp nhận mức độ rủi ro đạo đức nào để giữ lại một chất liệu vừa gắn với di sản, vừa có tiềm năng bền vững. PETA muốn ngành dứt khoát cắt đứt với mọi vật liệu động vật, vì cho rằng chuỗi cung ứng luôn có động cơ cắt giảm chi phí và cuối cùng dẫn đến hành vi bạo lực. Còn nhiều nhà chuyên môn tin rằng với truy xuất nguồn gốc nghiêm ngặt, chuẩn phúc lợi động vật rõ ràng và áp lực liên tục từ người tiêu dùng, len lông cừu vẫn có thể tồn tại như một phần của thời trang bền vững. Vụ xô xát tại show COS và việc Steven Kolb phải tạm rời vị trí chỉ là bề nổi của xung đột giá trị ngày càng gay gắt. Ngành thời trang sẽ phải quyết định: hoặc coi len lông cừu là không thể chấp nhận và loại bỏ, hoặc đầu tư nghiêm túc vào mô hình sản xuất có đạo đức rồi chấp nhận bị soi xét. Trong cả hai lựa chọn, điều không thể thiếu là minh bạch về phúc lợi động vật – nếu thiếu, mọi lời hứa bền vững chỉ là khẩu hiệu rỗng.
