Len lông cừu thời trang: Từ chất liệu kinh điển đến tâm bão tranh cãi
Len lông cừu thời trang là việc sử dụng sợi len lấy từ cừu trong các bộ sưu tập quần áo và phụ kiện, gắn liền với hình ảnh sang trọng, ấm áp và tính tự nhiên, nhưng ngày càng bị chất vấn bởi các tổ chức bảo vệ phúc lợi động vật vì những cáo buộc về bạo lực trong chăn nuôi và cắt tỉa lông công nghiệp quy mô lớn. Cuộc tranh cãi quanh len lông cừu thực chất là cuộc đối đầu giữa hai giá trị: truyền thống may mặc lâu đời và yêu cầu mới về tôn trọng động vật, minh bạch chuỗi cung ứng và vật liệu bền vững thay thế. Điều đáng nói, đây không còn là tranh luận thuần kỹ thuật, mà là cuộc thương lượng lại đạo đức của cả ngành thời trang.
Ngòi nổ mới nhất là cuộc biểu tình của 5 nhà hoạt động PETA tại buổi trình diễn của thương hiệu Cos ở New York: họ lao thẳng lên sàn catwalk, giơ khẩu hiệu “Cừu bị đánh đập và chảy máu để bị lấy len. Đừng mua sản phẩm!”. Vụ xô xát diễn ra ngay trên sàn diễn, liên quan đến Chủ tịch Hội đồng các nhà thiết kế thời trang Mỹ Steven Kolb, nhanh chóng biến một show diễn vốn dĩ bóng bẩy thành tâm điểm của một Fashion Week tranh cãi về bạo lực với động vật và giới hạn của hoạt động phản đối.
PETA, phúc lợi động vật và câu hỏi “len có vấn đề gì?”
Từ góc nhìn của PETA, vấn đề không phải là “có giết cừu hay không”, mà là toàn bộ hệ thống khai thác len vốn dựa trên bạo lực. Tổ chức này giữ lập trường “động vật không phải để chúng ta khoác lên người” và cho rằng “mỗi sản phẩm làm từ len đều là kết quả của sự đau khổ”. Họ nhắm trực tiếp vào H&M Group, sau khi PETA Asia điều tra một trang trại ở Nam Phi bị cáo buộc ngược đãi cừu nhưng vẫn được chứng nhận là nhà cung cấp có trách nhiệm.
Các thương hiệu phản bác bằng hệ thống chứng nhận như Responsible Wool Standard (RWS), khẳng định xử lý động vật nhân đạo là yêu cầu cốt lõi và mọi hành vi ngược đãi đều “không thể chấp nhận”. H&M cho biết toàn bộ len nguyên khối của họ đến từ trang trại đạt RWS, và trang trại bị nêu tên đã bị đình chỉ chứng nhận sau điều tra. Tuy vậy, nhiều nhà hoạt động chỉ ra rằng tính thiếu minh bạch của chuỗi cung ứng khiến các chứng nhận này khó được xem là bằng chứng đáng tin cậy về phúc lợi động vật, đặc biệt khi những vụ bê bối liên quan đến len, mohair vẫn liên tục bị phanh phui.
Giữa phúc lợi động vật và khí hậu: Cấm len có thật sự là giải pháp?
PETA muốn thời trang “rời xa mọi thứ đến từ động vật”, coi len, da hay lông thú đều thuộc một chuỗi bạo lực liên tục. Họ từng góp phần khiến lông thú bị loại khỏi hầu hết sàn diễn; mùa này, Tuần lễ Thời trang New York diễn ra trong bối cảnh lệnh cấm lông thú của hội đồng ngành đã bắt đầu áp dụng. Đối với PETA, len chỉ là bước tiếp theo sau lông thú và da – da được nhà đồng sáng lập Ingrid Newkirk gọi là “lông thú không có lông”.
Nhưng việc đòi hỏi cấm hoàn toàn len lông cừu bị nhiều người trong ngành xem là “phi thực tế” và nguy hiểm. Len hiện là sợi có nguồn gốc động vật được dùng nhiều nhất, đạt 1,1 triệu tấn, tương đương khoảng 0,9% tổng sản lượng sợi toàn cầu. Trong khi đó, bông chiếm khoảng 24,1 triệu tấn (19%) và polyester dẫn đầu với khoảng 77,7 triệu tấn (59%). Cấm len mà không có vật liệu bền vững thay thế đáng tin cậy có thể đẩy các thương hiệu quay lại phụ thuộc nhiều hơn vào polyester – tức sợi từ nhiên liệu hoá thạch – hoặc cắt đứt nguồn thu của người chăn nuôi cừu nhỏ lẻ. Câu hỏi ở đây không phải “có cấm hay không”, mà là “cấm rồi, chúng ta mặc gì và ai trả giá?”
Vật liệu bền vững thay thế: Liệu có đủ để vượt qua len lông cừu?
Những người ủng hộ len lập luận rằng đây là sợi tự nhiên, có thể tái tạo và phân huỷ sinh học, là lựa chọn thân thiện môi trường hơn so với sợi tổng hợp từ nhiên liệu hoá thạch. Họ cho rằng vấn đề nằm ở phương thức chăn nuôi: nếu loại bỏ các thực hành tàn nhẫn như mulesing – kỹ thuật cắt da sống vùng mông cừu Merino con, đôi khi không có thuốc giảm đau – và tăng tiêu chuẩn phúc lợi động vật, len vẫn có chỗ đứng đạo đức trong tủ đồ.
Một số tổ chức như Four Paws thúc đẩy việc chuyển sang len tái chế hoặc len được chứng nhận với tiêu chuẩn phúc lợi cao hơn, coi đây là bước đi thực tế hơn so với cấm tuyệt đối. Song các cuộc điều tra lặp đi lặp lại vào những hệ thống chứng nhận lại tiếp tục làm dấy lên nghi ngờ về độ tin cậy của nhãn “trách nhiệm” mà thương hiệu thích treo lên sản phẩm. Trong khi đó, ở lĩnh vực da, vài tập đoàn lớn đã đặt mục tiêu giảm 30% da động vật nguyên sinh trước 2028 và đầu tư vào vật liệu mới như Oleatex – tái chế phụ phẩm dầu ô liu – hay Pelinova – tái chế vụn da. Điều này cho thấy: nếu ngành muốn tách mình khỏi len, họ bắt buộc phải nghiêm túc với vật liệu bền vững thay thế, chứ không chỉ đổi nhãn trên mác áo.
Tương lai: thời trang cao cấp có đủ can đảm viết lại di sản len?
Len lông cừu không phải chỉ là chất liệu; nó là biểu tượng của tailoring cao cấp, của những chiếc áo khoác, suit và knitwear đã làm nên lịch sử các nhà mốt. Vì thế, yêu cầu “cắt len khỏi sàn diễn” chạm đến câu hỏi sống còn: thời trang sẵn sàng hy sinh bao nhiêu di sản để đổi lấy một tầm nhìn mới về phúc lợi động vật? Trong khi PETA giữ lập trường “mọi thứ từ động vật đều phải chấm dứt”, phần lớn giới thiết kế lại chống lại các chính sách trắng–đen như vậy và ưu tiên cải cách dần dần, để không kìm hãm sáng tạo.
Thực tế, ngành đang đứng trước ba con đường: siết chặt chuỗi cung ứng len với chuẩn phúc lợi động vật nghiêm khắc; đầu tư mạnh vào vật liệu bền vững thay thế; hoặc kết hợp cả hai, coi len là chất liệu chuyển tiếp thay vì nền tảng vĩnh viễn. Cho đến nay, chưa có dấu hiệu các thương hiệu sẵn sàng loại bỏ len hoàn toàn, nhưng áp lực buộc họ chứng minh rằng chất liệu “tự nhiên” cũng đồng thời có trách nhiệm đang tăng lên từng mùa Fashion Week tranh cãi. Nếu ngành không tự định nghĩa lại ranh giới đạo đức của mình, những pha lao lên sàn diễn của PETA sẽ tiếp tục trở thành kết luận ồn ào cho các show được dựng ra để che giấu sự im lặng khó chịu phía sau.
