Điện mặt trời mái nhà: Chi phí giảm đến 50% nhưng không chỉ là bài toán tiền điện
Điện mặt trời mái nhà là mô hình lắp đặt các tấm pin năng lượng mặt trời trên mái nhà xưởng, chuồng trại, công sở hoặc nhà ở, tạo ra nguồn điện tại chỗ cho nhu cầu tự sản, tự tiêu, giúp tiết kiệm điện năng, giảm phụ thuộc vào lưới điện quốc gia và đóng góp vào mục tiêu chuyển đổi sang năng lượng xanh doanh nghiệp. Điểm đáng chú ý là làn sóng lắp đặt đang tăng tốc, bất chấp chi phí đầu tư năng lượng ban đầu khá cao. Với các trang trại và nhà máy, điện mặt trời mái nhà không còn là lựa chọn mang tính thử nghiệm mà trở thành một phần chiến lược sản xuất: vừa cắt giảm hóa đơn, vừa bảo đảm an ninh năng lượng cho hoạt động 24/24. Khi chi phí điện tăng và áp lực hệ thống điện ngày càng lớn, xu hướng này là phản ứng hợp lý – và sẽ còn mạnh hơn nếu các rào cản tài chính, pháp lý được giải quyết triệt để.
Doanh nghiệp đua lắp vì hóa đơn điện giảm, sản xuất chủ động hơn
Tại An Giang, một tập đoàn thực phẩm đã lắp hệ thống điện mặt trời mái nhà công suất dưới 1 MWp trên khoảng 5.000 m2 mái xưởng theo mô hình tự sản, tự tiêu, giúp tiết kiệm khoảng 20% chi phí điện sau 2 năm vận hành. Trong khi đó, một trang trại gà đẻ trứng công nghệ cao ghi nhận mức giảm chi phí điện từ khoảng 1 tỉ đồng xuống 500 triệu đồng mỗi tháng, tương đương 50% nhờ hệ thống điện mặt trời mái nhà hơn 1 MWp. Đây là những con số đủ sức thuyết phục giới kinh doanh: điện mặt trời mái nhà trực tiếp cải thiện biên lợi nhuận, nhất là trong bối cảnh giá điện có xu hướng tăng. Nó cũng tạo ra sự chủ động về nguồn điện, giúp các cơ sở sản xuất, chăn nuôi duy trì thông gió, làm mát, xử lý môi trường liên tục mà không lo quá tải lưới điện vào giờ cao điểm. Với mái nhà xưởng, bãi đỗ xe, khách sạn được tận dụng thành những "nhà máy điện" phân tán, doanh nghiệp đang biến hạ tầng sẵn có thành tài sản năng lượng sinh lời dài hạn.
Hải Phòng cho thấy bức tranh: vừa giảm áp lực lưới điện, vừa thúc đẩy năng lượng xanh
Tại Hải Phòng, công ty điện lực địa phương chủ động thúc đẩy lắp đặt và sử dụng điện mặt trời mái nhà trước dự báo nhu cầu điện tăng cao và áp lực lên hệ thống cung ứng, vận hành. Một hộ chăn nuôi gà ở Mao Điền mạnh dạn đầu tư hệ thống áp mái công suất 80 kW, qua đó chủ động nguồn điện cho thông gió, làm mát và giảm khoảng 25% chi phí điện chăn nuôi so với trước. Tính đến hết tháng 6, trên địa bàn đã có trên 900 công trình điện mặt trời mái nhà với tổng công suất khoảng 80 MW; kế hoạch từ nay đến cuối năm là hoàn thành cho 1.200 khách hàng, tổng công suất 110 MW. Điều này không chỉ giảm hóa đơn cho người dùng mà còn giảm áp lực phụ tải, nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng và tiến gần hơn tới mục tiêu Net Zero của thành phố. Về bản chất, điện mặt trời mái nhà đang hình thành một nguồn điện xanh ngay tại nơi tiêu thụ, tăng khả năng dự phòng của hệ thống và hạn chế tổn thất truyền tải – lợi ích mà các dự án nguồn tập trung không dễ mang lại.
Rào cản lớn nhất: vốn đầu tư và bài toán pin lưu trữ
Động lực lợi nhuận là rõ ràng, nhưng không phải doanh nghiệp nào cũng đủ sức bước vào cuộc chơi điện mặt trời mái nhà. Một hộ chăn nuôi ở Hải Phòng phải đầu tư gần 500 triệu đồng cho hệ thống 80 kW, trong khi một nhà máy thực phẩm cần khoảng 10 tỉ đồng cho hệ thống dưới 1 MWp. Với doanh nghiệp nhỏ và vừa, đây là khoản chi lớn, mang tính dài hạn, khiến họ thận trọng với quyết định đầu tư. Bài toán càng khó hơn khi muốn lắp thêm hệ thống pin lưu trữ (BESS) để chuyển điện từ ban ngày sang buổi tối: chi phí đầu tư tăng đáng kể tùy công suất và chất lượng pin. Một số bên thứ ba đã sẵn sàng bỏ vốn lắp đặt, cho doanh nghiệp dùng điện rồi hoàn trả chi phí, nhưng các chủ đầu tư vẫn phải cân nhắc kỹ về đối tác và hiệu quả. Nếu không có cơ chế tín dụng ưu đãi, bảo lãnh hoặc chia sẻ rủi ro, phần đông doanh nghiệp sẽ đứng ngoài, để lại dư địa phát triển lớn mà không được khai thác.
Chính sách đã mở hơn, nhưng chưa đủ để bùng nổ diện rộng
Về mặt chính sách, tín hiệu tích cực đã xuất hiện. Ngày 30/3, Chỉ thị 10/CT-TTg đặt mục tiêu trong 5 năm tới, 50% mái nhà công sở sẽ lắp điện mặt trời mái nhà, bình quân mỗi năm tăng 10%. Tiếp đó, Nghị định 243 ngày 26/6 nâng tỷ lệ điện dư từ hệ thống tự sản, tự tiêu được bán lên lưới tối đa 50%, thay vì 20% trước đây, và đến cuối năm 2030, tỷ lệ này có thể cao hơn nếu lưới điện khu vực đấu nối đáp ứng điều kiện an toàn. Đây là bước tiến quan trọng: cho phép doanh nghiệp tận dụng phần điện dư để tạo thêm doanh thu, cải thiện hiệu quả đầu tư. Tuy vậy, cơ chế mua bán điện dư vẫn cần hoàn thiện, cùng với hướng dẫn rõ ràng về an toàn cháy nổ, tiêu chuẩn thiết bị, xử lý pin sau sử dụng và hỗ trợ đầu tư BESS. Khi các chính sách đi sâu tới cấp nhà xưởng, chuồng trại chứ không chỉ dừng ở công sở, điện mặt trời mái nhà mới có thể trở thành chuẩn mực sản xuất xanh doanh nghiệp thay vì một lựa chọn mang tính tiên phong.
