Tái sinh ký ức Trung thu: từ hoài niệm đến hành động của người trẻ
Truyền thống Trung thu tái sinh ở phố cổ Hà Nội là quá trình người trẻ chủ động phục dựng đèn lồng Trung thu, đồ chơi dân gian và ngôn ngữ tạo hình truyền thống, rồi kết hợp với thiết kế đương đại để biến ký ức thành sản phẩm sống trong đời sống hôm nay, thay vì chỉ nằm trong bảo tàng hay hoài niệm gia đình. Tối 10/9, tại Trung tâm Văn hóa nghệ thuật số 22 Hàng Buồm, triển lãm “Lưu trăng” được khai mạc bởi Ban Quản lý Hồ Hoàn Kiếm, Phố cổ Hà Nội và Câu lạc bộ Đình làng Việt, mang đến một không gian nghệ thuật lung linh, rực rỡ sắc màu, thấm đẫm tinh thần Trung thu cổ truyền. Điểm đáng nói không phải là tái hiện nguyên vẹn quá khứ, mà là cách những thương hiệu trẻ như Thong Dong, Của Nả, The Annam biến di sản thủ công thành ngôn ngữ thiết kế mới, có thể sống được trong thị trường hôm nay. Trung thu ở phố cổ vì thế không còn là hoạt động lễ hội theo mùa, mà trở thành câu hỏi gay gắt: chúng ta muốn di sản là ký ức đẹp hay là nghề sống thực sự?
Đèn lồng Trung thu: từ tre, nứa, giấy dó đến cấu trúc và thẩm mỹ đương đại
Nếu phải chọn một biểu tượng cho sức sống của di sản thủ công, đèn lồng Trung thu ở “Lưu trăng” là câu trả lời rõ ràng nhất. Nhóm Của Nả, với kiến trúc sư Trịnh Văn Khuê và nghệ nhân Nguyễn Tuấn Anh, dành thời gian nghiên cứu cấu trúc, thử nghiệm vật liệu và kỹ thuật chế tác đèn lồng để tạo ra sản phẩm vừa giữ được tinh thần truyền thống, vừa đảm bảo độ bền, tính thẩm mỹ và sự phù hợp với đời sống đương đại. Nói cách khác, họ không chấp nhận việc đèn lồng cổ kính chỉ tồn tại như đồ trưng bày mong manh. Lồng tre, nứa, vải, giấy dó được thiết kế lại dưới ánh sáng mới, phối màu mới, cách treo mới. Theo họa sĩ Nguyễn Đức Bình, ba câu chuyện sáng tạo tại “Lưu trăng” cho thấy người trẻ hoàn toàn có khả năng sáng tạo từ những giá trị truyền thống và cần được trao cơ hội để biến đam mê thành sinh kế bền vững. Đó là tinh thần thiết kế truyền thống: tôn trọng gốc, nhưng sẵn sàng chỉnh sửa để di sản bước ra khỏi ngăn kéo hoài niệm.
Nghệ nhân và người trẻ: cùng thực hành để nối mạch nghề thủ công
Điểm sắc nét nhất của “Lưu trăng” là việc xem di sản thủ công như một hành động sống, chứ không phải câu chuyện kể. Xuyên suốt sự kiện, từ những vật liệu mộc mạc như vải, tre, nứa, giấy dó, các họa sĩ và nghệ nhân trẻ cùng thực hành, sáng tạo, mở ra một không gian trải nghiệm sống động để công chúng trực tiếp tiếp cận và cảm nhận di sản. Ở đó, kỹ năng làm đèn ông sao, đèn cá chép, đèn cua, đèn tôm, đèn kéo quân, đầu sư tử hay tiến sĩ giấy không bị khóa trong bí quyết của vài gia đình, mà được chuyển thành hoạt động tương tác, dạy – học mở. Tiếp nối chuỗi “Lưu Trăng Phố Cổ 2026”, ngày 13/9, các nghệ sĩ, nghệ nhân và khách quốc tế giao lưu, tương tác, trải nghiệm chế tác đồ chơi Trung thu truyền thống. Việc mời cả khách phương xa tham gia cho thấy tham vọng: Trung thu không chỉ là ký ức nội bộ, mà là chất liệu để kết nối cộng đồng người Việt toàn cầu, những người đang được kêu gọi "góp phần vào phát triển quốc gia" thông qua việc giữ tiếng Việt và bản sắc văn hóa.
Phố cổ Hà Nội: sân khấu giáo dục văn hóa, nhưng không chỉ toàn màu hồng
Phố cổ Hà Nội vốn quen với hình ảnh du khách chen chân chụp ảnh, nhưng trong không gian “Lưu trăng”, khu phố trở thành nơi tôn vinh ký ức Trung thu và giáo dục văn hóa cộng đồng. Người dân Thủ đô và du khách bước vào một không gian nghệ thuật lung linh, mang đậm dấu ấn văn hóa truyền thống. Ban đầu, lối vào nhỏ và khá hẹp khiến nhiều người băn khoăn, nhưng chính cảm giác chật hẹp ấy lại gợi đúng nhịp của phố cổ: phải bước sâu mới thấy được chiều sâu. Khi ánh đèn tắt rồi bật, mâm ngũ quả, con giống giấy, đèn lồng truyền thống hiện ra, không chỉ trẻ em mà cả người lớn như chị Đinh Thúy Nga được kéo về ký ức tự tay làm đồ chơi, bày cỗ đón trăng. Tất nhiên, đây vẫn là một thử nghiệm nhỏ, chưa thể giải quyết hết áp lực thương mại hóa lễ hội hay sự đứt gãy nghề thủ công. Nhưng nếu không có những không gian như thế ở phố cổ, Trung thu sẽ nhanh chóng bị lấp bởi biển đồ chơi nhựa nhập khẩu vô danh.
Từ phố cổ ra cộng đồng: làm sao để di sản là tương lai, không chỉ là hoài niệm
Chuỗi hoạt động “Lưu Trăng Phố Cổ 2026” với điểm nhấn chương trình “Đêm Trăng Phố Cổ” diễn ra từ 19 giờ đến 21 giờ 30 ngày 25/9, đúng dịp Rằm tháng Tám, đặt ra một thách thức rất cụ thể: di sản thủ công sẽ tiếp tục được làm ra, sử dụng và phát triển trong đời sống hôm nay hay không. Câu trả lời không nằm trong bài diễn văn, mà trong việc người trẻ có thể sống bằng nghề này. Họ phải đối diện thị trường, học cách xây dựng thương hiệu, thuyết phục cả người Việt trong nước lẫn cộng đồng người Việt ở nước ngoài đang được khuyến khích giữ tiếng Việt và văn hóa, tăng gắn kết với quê hương. Phố cổ Hà Nội vì thế trở thành phòng thí nghiệm: nếu ở nơi chật chội, nhiều áp lực thương mại mà đèn lồng Trung thu và thiết kế truyền thống vẫn tìm được chỗ đứng, thì đó là tín hiệu tốt cho hành trình đưa di sản ra không gian rộng hơn. Kết luận không thể khác: muốn truyền thống Trung thu tái sinh, chúng ta phải coi nghệ nhân và người trẻ làm nghề như một phần của chiến lược phát triển văn hóa, chứ không chỉ là màu nền đẹp cho mùa lễ hội.
