Trong con ngõ nhỏ, âm nhạc truyền thống chống lại nhịp sống gấp gáp
Những nghệ nhân âm nhạc Việt dạy đàn bầu truyền thống và trống Chăm cổ kính ngay trong ngôi nhà của mình, bằng mô hình truyền nghề trực tiếp, đã âm thầm tạo nên những “ốc đảo văn hóa” giữa lòng đô thị, nơi kỹ thuật chơi nhạc cụ dân gian và bản sắc cộng đồng được gìn giữ, trao truyền qua từng thế hệ. Giữa nhịp sống hối hả ở phường Đông Hà, căn nhà nhỏ của Nghệ nhân ưu tú Lê Thị Hà vẫn vang tiếng đàn bầu khoan thai, sâu lắng, như một khoảng lặng níu người ta trở về với thanh âm quê hương. Ở một làng Chăm, nghệ nhân Dụng Bông lại giữ nhịp trống ginăng linh thiêng trong đời sống tín ngưỡng và lễ hội. Điểm chung là họ không chờ đợi đề án, dự án; họ chủ động mở cửa nhà, biến nơi ở thành lớp dạy học âm nhạc truyền thống, tiếp người học mọi độ tuổi với niềm đam mê và sự kiên trì. Đó không chỉ là hoạt động nghệ thuật, mà là một lựa chọn sống: đứng về phía những âm thanh tưởng như đã lùi vào quá khứ.
Lê Thị Hà và cây đàn bầu truyền thống: lớp học miễn phí trong căn nhà nhỏ
Một đời gắn bó với Đoàn ca múa Bình Trị Thiên rồi Đoàn ca kịch Huế, Lê Thị Hà đã sống cùng sân khấu và âm nhạc truyền thống nhiều thập niên. Nhưng ở tuổi xế chiều, điều quan trọng nhất với chị không còn là ánh đèn mà là cây đàn bầu truyền thống luôn nằm ở vị trí trang trọng trong nhà. Tiếng đàn mềm như lời tự sự, da diết như nỗi nhớ, là một phần cuộc đời chị chứ không chỉ là tiết mục biểu diễn. Đáng nói hơn, căn nhà ở phường Đông Hà đã thành địa chỉ quen thuộc của những người tìm đến để học đàn bầu và gặp gỡ nhau vì tình yêu văn hóa dân gian. Không giáo án cầu kỳ, không học phí, chỉ có cây đàn bầu và sự tận tình của người nghệ nhân đã dành cả đời mình cho âm nhạc dân gian. Nghệ nhân ưu tú Lê Thị Hà hiểu rằng, bảo tồn nhạc cụ dân gian nghĩa là giữ cho nó tiếp tục sống trong đời sống hôm nay, được người trẻ đón nhận và tiếp tục trao truyền. Và vì thế, chị chấp nhận vất vả để kèm từng ngón tay lúng túng của học trò trước những kỹ thuật khó, thay vì để tiếng đàn bầu trôi vào ký ức xa xôi.
Dụng Bông và trống Chăm cổ kính: từ người học xuất sắc đến người thầy kiên trì
Niềm say mê âm nhạc truyền thống Chăm đến với Dụng Bông từ khi còn rất trẻ, và năm 1983 ông quyết định tìm thầy học trống ginăng – nhạc cụ linh thiêng của người Chăm. Chỉ trong khoảng một tháng, ông đã thuộc 63 bản nhạc của trống ginăng, điều mà người học chậm có thể mất nửa năm, thậm chí một năm mới làm được. Hơn 40 năm gắn bó với nhạc cụ Chăm, ông chơi thuần thục trống ginăng, đàn kanhi và nhiều nhạc cụ truyền thống khác, phục vụ lễ hội, nghi lễ và hoạt động văn hóa của cộng đồng. Từ người học xuất sắc, ông chủ động trở thành người thầy. Nhiều năm qua, ông tập hợp những nhóm nhỏ để truyền dạy tại nhà, đồng thời tham gia các lớp dạy nhạc cụ truyền thống ở nhà văn hóa thôn. Để việc dạy – học thuận lợi, ông tự xây dựng giáo trình bằng tiếng Chăm, ghi lại từng nốt nhạc, ký hiệu, cách đánh, sắp xếp bài từ dễ đến khó. Với ông, giữ nhạc cụ truyền thống cũng là giữ một phần bản sắc của cộng đồng. Nhưng ông không che giấu nỗi lo: lớp trẻ hôm nay nhiều em có đam mê nhưng thiếu kiên trì để theo đến cùng.
Truyền nghề trực tiếp: những ngón tay, nhịp trống và mạch văn hóa được nối dài
Điểm mạnh nhất của các lớp dạy học âm nhạc truyền thống này là mô hình truyền nghề trực tiếp, một kèm một, giữa nghệ nhân và người học. Ở nhà chị Hà, mỗi buổi học là vài tiếng đồng hồ học trò tập làm quen với cần đàn, với cách rung, nhấn, vuốt để tạo ra làn âm thanh đặc trưng của đàn bầu truyền thống. Những ngón tay còn lúng túng được chỉnh từng chút, không chỉ về kỹ thuật mà cả về cách cảm và kể câu chuyện bằng âm thanh. Còn với trống ginăng, Dụng Bông yêu cầu người học trước hết thuộc bản gốc, sau đó nắm phần đệm rồi luyện cho đến khi các nhịp điệu hòa quyện tự nhiên. Ông phân tích sự khác nhau giữa từng bộ trống, từ chất gỗ đến loại da – da trâu, da dê rừng… – để học trò hiểu vì sao mỗi bộ trống lại có âm sắc và “tính cách” riêng. Mỗi nhạc cụ đều mang âm hưởng tâm linh, gắn bó với đời sống tín ngưỡng của bà con Chăm. Nhờ cách truyền dạy này, người học không chỉ biết đánh đúng nốt mà còn hiểu nhạc cụ như một thực thể sống trong văn hóa cộng đồng.
Giữ bản sắc từ gốc rễ: khi đam mê cá nhân mạnh hơn mọi đề án
Trong thời đại các dòng nhạc hiện đại và vô số lựa chọn giải trí, để một bạn trẻ tìm đến đàn bầu, tìm đến trống Chăm cổ kính là điều không dễ. Bởi vậy, nỗ lực bảo tồn nhạc cụ dân gian đang diễn ra chủ yếu từ những con người cụ thể, ngay trong cộng đồng, hơn là những chương trình hoành tráng trên giấy. Nghệ nhân ưu tú Lê Thị Hà mong tiếng đàn bầu không trở thành âm thanh chỉ còn lại trong ký ức, mong nhạc cụ dân tộc vẫn có chỗ đứng trong đời sống văn hóa đương đại. Dụng Bông thì thẳng thắn: “Tôi học với tất cả niềm đam mê của mình và mong muốn truyền lại cho thế hệ sau tiếp tục chơi, phục vụ lễ hội, gìn giữ để âm nhạc dân tộc không bị mai một”. Việc các nghệ nhân phát huy vai trò truyền dạy góp phần gắn kết cộng đồng, bảo tồn bản sắc văn hóa truyền thống, đồng thời tạo thêm giá trị cho hoạt động văn hóa, du lịch và quảng bá hình ảnh địa phương. Con ngõ nhỏ dẫn vào nhà chị Hà hay những buổi học trống ở nhà văn hóa thôn vì thế trở thành không gian của những người yêu văn hóa truyền thống, bất kể tuổi tác và khả năng tiếp thu. Khi các lớp học ấy vẫn sáng đèn, chúng ta có quyền tin rằng âm nhạc dân gian không chỉ "được lưu giữ" mà vẫn đang sống, đang đổi mới trong bàn tay những người kế tục.
