Khủng hoảng nhiên liệu toàn cầu: đã bắt đầu chứ không còn là kịch bản giả định
Khủng hoảng nhiên liệu toàn cầu là tình trạng thị trường năng lượng rơi vào thiếu hụt kéo dài, khi tồn kho thương mại và dự trữ chiến lược suy giảm, nguồn cung dầu bị gián đoạn và khả năng dự phòng hệ thống năng lượng không còn đủ để bình ổn giá lẫn sản lượng. Lãnh đạo ngành dầu khí Mỹ hiện không nói về rủi ro tương lai nữa, mà khẳng định cuộc khủng hoảng này đã bắt đầu trong bối cảnh tồn kho toàn cầu suy giảm, nguồn dự phòng dần cạn kiệt và xung đột Trung Đông tiếp tục làm gián đoạn nguồn cung. Điểm mấu chốt là: thế giới không còn “vùng đệm” như giai đoạn trước, nên mọi cú sốc địa chính trị đều lập tức phản chiếu vào giá và lượng cung trên thị trường.
Suốt nhiều tháng qua, các lãnh đạo doanh nghiệp dầu khí Mỹ đã cảnh báo rằng việc eo biển Hormuz bị đóng cửa kéo dài chắc chắn sẽ gây ra một cuộc khủng hoảng nhiên liệu; giờ đây, họ cho rằng cuộc khủng hoảng ấy đã bắt đầu. Đây không chỉ là lời than vãn của ngành, mà là cảnh báo cho toàn bộ nền kinh tế thế giới vốn phụ thuộc sâu vào dầu thô cho vận tải, sản xuất và nông nghiệp. Khi nguồn cung dầu bị gián đoạn tại một trong những tuyến hàng hải quan trọng nhất hành tinh, mọi chuỗi giá trị từ xăng dầu bán lẻ đến vận tải biển đều phải gánh thêm chi phí và rủi ro. Thị trường đang bước vào giai đoạn thiếu hụt mang tính hệ thống, chứ không phải cú sốc giá lẻ tẻ.
Tồn kho suy giảm, nguồn dự phòng cạn kiệt: thế giới mất đi vùng an toàn
Điều làm cho khủng hoảng nhiên liệu toàn cầu nguy hiểm hơn các chu kỳ giá dầu thông thường là thực tế tồn kho và dự trữ chiến lược đều đã mỏng đi đáng kể. Theo một nguồn tin tài chính, tồn kho nhiên liệu thương mại trên toàn cầu đã liên tục giảm trong hơn 6 tháng, trong khi các kho dự trữ chiến lược cũng không còn nhiều dầu thô để tiếp tục đưa ra thị trường. Các biện pháp dự phòng từng giúp hạn chế rủi ro về giá cả và nguồn cung, nhưng đến nay dư địa sử dụng gần như không còn, khả năng dự phòng của hệ thống năng lượng đã giảm rõ rệt so với khi tình trạng gián đoạn mới bắt đầu.
Điều này có nghĩa là mỗi thùng dầu bị mất từ Trung Đông hay Nga đều tạo ra khoảng trống thực sự trên thị trường, không thể lấp bằng những đợt xả kho như trước. Tuyến đường ống quan trọng của Saudi Arabia – vốn cho phép vận chuyển dầu theo tuyến không đi qua eo biển Hormuz – bị tấn công và buộc phải ngừng hoạt động đã làm gián đoạn nguồn cung ít nhất 2,5 triệu thùng dầu mỗi ngày, khiến thị trường vốn khan hiếm càng thêm căng thẳng. Khi năng lực dự phòng co lại, mọi hy vọng “giảm nhiệt nhanh” cho giá dầu trở nên thiếu cơ sở; đó là lý do các lãnh đạo ngành dầu khí Mỹ thẳng thắn thừa nhận họ khó tìm thấy lý do để tin rằng tình hình sẽ sớm dịu đi.
Xung đột Trung Đông dầu khí và cú sốc đa tầng lên nguồn cung toàn cầu
Xung đột Trung Đông dầu khí không còn là biến số địa chính trị xa vời đối với thị trường năng lượng, mà là nguyên nhân trực tiếp làm nguồn cung dầu bị gián đoạn. Iran đã tấn công các tàu chở dầu đi qua eo biển Hormuz, trong khi từ Yemen, lực lượng Houthi tấn công cơ sở hạ tầng và làm hư hại đường ống Đông – Tây nối mỏ Abqaiq với cảng Yanbu al-Bahr của Saudi Arabia. Cùng lúc, các nhà sản xuất, các nhà giao dịch và nhà máy lọc dầu buộc phải chuẩn bị cho khả năng xung đột tại Trung Đông sẽ kéo dài sang năm sau, khi ít ai kỳ vọng một giải pháp chính trị nhanh chóng và dự báo giá dầu sẽ duy trì ở mức cao trong thời gian dài.
Trên mặt trận ngoại giao và quân sự, việc phong tỏa hải quân tại các cảng của Iran đã cắt đứt một kênh cung ứng dầu quan trọng, trong khi cạnh tranh giành nguồn cung dầu Venezuela khiến thêm một tuyến dự phòng bị thắt chặt. Các nhà máy lọc dầu độc lập của Trung Quốc không còn nhiều lựa chọn thay thế, buộc phải đẩy mạnh mua dầu thô với chi phí vận tải và bảo hiểm tăng vọt. Phí thuê tàu chở dầu và chi phí bảo hiểm leo thang đã khiến thị trường dầu mỏ trên thực tế khan hiếm hơn mức giá hợp đồng tương lai phản ánh, tạo áp lực kép: vừa thiếu vật chất trên thị trường giao ngay, vừa tăng chi phí logistics cho mọi thùng dầu tìm đường ra thị trường.
Nhà máy lọc dầu hoạt động hết công suất nhưng vẫn bất lực trước thiếu hụt
Trong bức tranh khủng hoảng nhiên liệu toàn cầu, nhà máy lọc dầu Mỹ và các cơ sở lọc dầu ở những khu vực khác đang trở thành mắt xích dễ tổn thương. Nhà Trắng tin rằng có thể hạ nhiệt giá nhiên liệu bằng hai biện pháp: thúc đẩy Venezuela tăng sản lượng dầu và mở rộng công suất lọc dầu tại Mỹ. Các quan chức đã tập trung thúc đẩy những thỏa thuận nhằm nâng sản lượng dầu của Venezuela, đồng thời khuyến khích hệ thống lọc dầu hoạt động với công suất cao hơn mức bình thường để bù đắp sản lượng thiếu hụt từ Trung Đông và Nga. Nhưng đây là chiến lược chạm trần rất nhanh, vì công suất thiết kế và yêu cầu bảo dưỡng định kỳ không cho phép duy trì trạng thái “hết công suất” quá lâu.
Nguồn cung dầu diesel đang khan hiếm một phần do nhiều nhà máy lọc dầu phải ngừng hoạt động vì các cuộc xung đột tại Trung Đông và Nga. Tình trạng thiếu hụt nhiên liệu trở nên đặc biệt nghiêm trọng, khi các nhà máy lọc dầu dù hoạt động hết công suất vẫn không đủ để bù đắp nguồn cung từ Trung Đông và Nga bị mất. Nỗ lực nâng công suất chỉ là giải pháp câu giờ, không thể thay thế những thùng dầu thô vốn không còn đặt chân được lên tàu vì rủi ro tên lửa, phong tỏa hoặc chi phí vận chuyển quá cao. Hệ quả là các nhà giao dịch chuyển trọng tâm sang giá giao ngay, nơi chi phí bảo hiểm và cước vận chuyển tăng vọt bộc lộ rõ sự khan hiếm vật chất, chứ không còn tin vào biểu đồ giá tương lai vốn mang tính tài chính nhiều hơn.
Tương lai: thế giới phải chuẩn bị sống chung với khan hiếm năng lượng
Một khi các lãnh đạo ngành dầu khí Mỹ công khai gọi tên khủng hoảng nhiên liệu toàn cầu, thông điệp gửi đến thị trường là rõ ràng: đừng trông chờ vào sự quay lại nhanh chóng của thời kỳ năng lượng rẻ và dồi dào. Các nhà sản xuất, nhà giao dịch và nhà máy lọc dầu đều đang lên kịch bản cho xung đột kéo dài, hàm ý rằng giá dầu cao và chi phí logistics khổng lồ sẽ là “tình trạng bình thường mới” trong nhiều tháng, thậm chí nhiều năm. Trong bối cảnh đó, mọi nỗ lực chỉ xoay quanh giảm thiểu thiệt hại – như đa dạng hóa nguồn cung, đàm phán với các nhà sản xuất ngoài Trung Đông, thúc đẩy năng lượng thay thế – chứ không còn giải pháp nào có thể quay ngược trạng thái khan hiếm.
Từ góc độ chính sách, việc phụ thuộc quá sâu vào những điểm nghẽn địa chính trị như eo biển Hormuz hay các cảng ở Vùng Vịnh là bài học đắt giá. Chính quyền Mỹ, khi cố gắng gây sức ép lên các hãng dầu khí để hạ giá bán lẻ, thực chất đang đụng vào giới hạn vật chất của hệ thống: không thể yêu cầu các nhà máy lọc dầu Mỹ làm điều mà thị trường dầu thô toàn cầu không cho phép. Kết luận hợp lý cho giai đoạn hiện nay là: thế giới buộc phải chấp nhận sống trong môi trường năng lượng khan hiếm hơn, đắt đỏ hơn, và chỉ những nền kinh tế sớm điều chỉnh cấu trúc tiêu thụ – tăng hiệu quả sử dụng, phát triển năng lượng sạch, giảm phụ thuộc dầu mỏ – mới có thể bước qua khủng hoảng với tổn thất ít hơn.
