Cơ hội từ EVFTA chỉ có ý nghĩa khi giá trị tăng lên
Xuất khẩu thực phẩm sang EU là việc đưa nông sản, thủy sản và thực phẩm chế biến vào thị trường châu Âu, nơi ưu đãi thương mại đi cùng yêu cầu cao về chất lượng, an toàn và trách nhiệm môi trường. Vì thế, thành công không thể chỉ đo bằng lượng hàng bán ra: doanh nghiệp phải giữ lại nhiều giá trị hơn trong nước.
EVFTA tiếp tục mở cơ hội cho hàng lương thực, thực phẩm Việt Nam, nhưng ưu đãi thuế quan không tự động biến nguyên liệu thành sản phẩm có giá trị cao. Trong 10 tháng năm 2026, cà phê xuất khẩu sang EU đạt 2,89 tỷ USD, tương đương 40,9% kim ngạch cà phê cả nước; rau quả đạt 310,6 triệu USD, tăng 25,8%. Dù vậy, cà phê tăng 18,1% về lượng nhưng giảm 5,4% về giá trị—dấu hiệu rõ rằng bán nhiều hơn chưa chắc thu về tốt hơn.
Ngày 18/11, ITPC phối hợp với EuroCham Việt Nam tổ chức hội thảo về EVFTA, chuyển đổi xuất khẩu bền vững và cách tiếp cận thị trường châu Âu, nhằm giúp doanh nghiệp cập nhật tiêu chuẩn kỹ thuật, môi trường, truy xuất nguồn gốc và nâng năng lực tham gia chuỗi cung ứng. Thông điệp đáng chú ý không nằm ở việc mở thêm một cánh cửa, mà ở yêu cầu doanh nghiệp thay đổi cách bước qua cánh cửa đó.

Tiêu chuẩn EU đã trở thành điều kiện kinh doanh
Thách thức lớn nhất là các yêu cầu của EU ngày càng bao trùm toàn bộ chuỗi sản xuất. Doanh nghiệp phải kiểm soát dư lượng thuốc bảo vệ thực vật, nguy cơ vi khuẩn, chất gây dị ứng không khai báo và hóa chất thôi nhiễm từ bao bì; đồng thời lưu hồ sơ truy xuất theo nguyên tắc “một bước trước, một bước sau”. Với một lô hàng, thiếu dữ liệu hoặc sai sót ở khâu bao gói cũng có thể làm suy giảm niềm tin của người mua.
Áp lực còn tăng trước các quy định về chống phá rừng (EUDR), bao bì và chất thải bao bì (PPWR), cùng yêu cầu cung cấp dữ liệu ESG và chứng minh đáng tin cậy cho những tuyên bố xanh. Chuyển đổi xanh vì vậy không còn là phần trang trí trong hồ sơ tiếp thị: đó là điều kiện để duy trì thị trường và sức cạnh tranh.
Doanh nghiệp nhỏ thường thiếu nhân lực chuyên môn, hệ thống dữ liệu và nguồn lực để đầu tư đồng thời vào kiểm nghiệm, truy xuất và cải tiến bao bì. Nhưng trì hoãn chuyển đổi còn rủi ro hơn: khi nhà nhập khẩu cần bằng chứng, lời cam kết chung chung sẽ không thay thế được hồ sơ có thể kiểm tra. Nông sản Việt vào EU muốn đi đường dài phải chứng minh được cách sản xuất, chứ không chỉ giới thiệu được sản phẩm.

Chế biến sâu là con đường nâng giá trị, không phải lựa chọn phụ
Chế biến sâu nông sản giúp doanh nghiệp chuyển từ bán nguyên liệu sang cung cấp sản phẩm có mức độ hoàn thiện, tính ổn định và câu chuyện thương hiệu rõ hơn. Đây là hướng đi thiết thực để giảm phụ thuộc vào biến động giá hàng thô và giữ lại nhiều giá trị trong nước. Tuy nhiên, đầu tư máy móc thôi chưa đủ: sản phẩm mới vẫn phải đáp ứng an toàn thực phẩm, có nguồn gốc minh bạch và phù hợp với yêu cầu bao bì của thị trường.
Bà Hồ Thị Quyên, Phó Giám đốc ITPC, cho rằng doanh nghiệp cần chuyển mạnh từ xuất khẩu nguyên liệu thô sang chế biến sâu, xây dựng thương hiệu và chủ động đáp ứng quy chuẩn về an toàn thực phẩm, trách nhiệm môi trường. Với cà phê, rau quả hay thủy sản, điều đó đòi hỏi liên kết chặt từ vùng nguyên liệu đến nhà máy, kiểm soát đầu vào và chuẩn hóa hồ sơ cho từng công đoạn.
Kế hoạch hỗ trợ được nêu tại hội thảo triển khai trong ba năm, từ xây dựng nền tảng, hỗ trợ doanh nghiệp đến nhân rộng mô hình; mục tiêu gồm đào tạo 750 doanh nghiệp vừa, nhỏ và siêu nhỏ, tư vấn chuyên sâu cho 90 doanh nghiệp và kết nối với hơn 50 đơn vị thu mua tại châu Âu. Đây là hỗ trợ đáng kể, nhưng doanh nghiệp vẫn phải chủ động chọn sản phẩm để đầu tư và biến tiêu chuẩn thành năng lực sản xuất thường ngày.

Từ ưu đãi thương mại đến năng lực cạnh tranh thực chất
EVFTA thực phẩm có thể giúp hàng Việt tiếp cận thị trường thuận lợi hơn, nhưng lợi thế hiệp định chỉ phát huy khi doanh nghiệp đáp ứng quy tắc xuất xứ và chuẩn bị chứng từ phù hợp. Cùng lúc, cần có hệ thống truy xuất đủ tin cậy, kiểm nghiệm trước khi xuất hàng, dữ liệu môi trường có thể xác minh và kế hoạch giảm tác động của bao bì. Đây không phải những việc tách rời; chúng quyết định liệu sản phẩm chế biến có đủ điều kiện vào chuỗi cung ứng EU hay không.
Ưu tiên nên là xây dựng dữ liệu dùng chung cho vùng nguyên liệu, đào tạo thực hành và tăng phối hợp giữa cơ quan hỗ trợ, doanh nghiệp chế biến, nhà cung cấp và người mua. Cách tiếp cận theo chuỗi giúp giảm tình trạng mỗi đơn vị tự làm một bộ hồ sơ rời rạc, đồng thời giúp nhà sản xuất nhỏ tiếp cận yêu cầu thị trường rõ ràng hơn.
Cơ hội từ EVFTA vẫn rộng mở, nhưng tăng kim ngạch không thể là đích đến duy nhất. Muốn xuất khẩu thực phẩm EU bền vững, doanh nghiệp Việt cần chuyển từ bán thô sang chế biến sâu, từ tuyên bố chất lượng sang bằng chứng kiểm chứng được. Khi giá trị sản phẩm, độ tin cậy của nguồn gốc và trách nhiệm môi trường cùng được nâng lên, ưu đãi thương mại mới chuyển thành lợi thế cạnh tranh lâu dài.







