Thuế ưu đãi mở cửa, không giữ được đơn hàng
Xuất khẩu sang EU là hoạt động đưa hàng hóa Việt Nam vào thị trường Liên minh châu Âu, nơi doanh nghiệp phải đáp ứng cả điều kiện nhập khẩu lẫn những yêu cầu cụ thể của nhà mua hàng về nguồn gốc, môi trường và trách nhiệm xã hội. Đây là điểm doanh nghiệp không thể xem nhẹ nếu muốn biến ưu đãi thuế thành quan hệ thương mại lâu dài. EVFTA giúp hàng Việt cạnh tranh bình đẳng hơn; lộ trình xóa bỏ thuế quan áp dụng cho khoảng 99% số dòng thuế, còn ưu đãi thuế 0% trong hạn ngạch có thể cải thiện giá chào hàng và vị thế đàm phán. Nhưng lợi thế đó chỉ giúp mở cánh cửa, không buộc nhà nhập khẩu tiếp tục đặt hàng. Gạo Việt đã có mặt trong các hệ thống bán lẻ châu Âu, cho thấy cơ hội tiếp cận người tiêu dùng là có thật. Muốn duy trì lựa chọn ấy, doanh nghiệp phải đáp ứng tiêu chuẩn EVFTA về quy tắc xuất xứ và cả yêu cầu riêng của khách hàng.
Nhà mua hàng muốn biết sản phẩm được tạo ra thế nào
Cách nhà nhập khẩu EU lựa chọn nhà cung cấp đã đổi khác: ngoài giá, chất lượng và thời gian giao hàng, họ muốn biết nguyên liệu đến từ đâu, sản xuất bằng nguồn năng lượng nào, phát thải bao nhiêu và người lao động được đối xử ra sao. Những thông tin này phải có thể kiểm chứng xuyên suốt chuỗi cung ứng, thay vì dừng ở lời cam kết. Áp lực tăng lên khi EU triển khai hoặc chuẩn bị áp dụng các quy định về biên giới carbon, chống mất rừng, thiết kế sinh thái và hộ chiếu sản phẩm số, bao bì cùng trách nhiệm chuỗi cung ứng. Với CBAM, giai đoạn chính thức bắt đầu từ ngày 1 tháng 1 năm 2026, trước mắt áp dụng cho một số ngành như sắt thép, nhôm, xi măng, phân bón, điện và hydro theo phạm vi quy định. Các mốc tiếp theo của EUDR là ngày 30 tháng 12 năm 2026 với doanh nghiệp lớn, vừa và ngày 30 tháng 6 năm 2027 với doanh nghiệp nhỏ, siêu nhỏ thuộc diện tương ứng; quy định về sản phẩm liên quan đến lao động cưỡng bức dự kiến áp dụng từ ngày 14 tháng 12 năm 2027.
Truy xuất nguồn gốc phải thành năng lực vận hành
Tuân thủ quy định thị trường EU không nên được xử lý như một bộ giấy tờ bổ sung sau khi đã sản xuất. Doanh nghiệp cần biết rõ vùng nguyên liệu, nhà cung cấp, quy trình chế biến, năng lượng sử dụng và dữ liệu phát thải; đồng thời lưu được bằng chứng để đối tác kiểm tra. Với hàng dệt may, đáp ứng quy tắc xuất xứ để hưởng ưu đãi EVFTA chưa đủ nếu nguyên liệu và các khâu trong chuỗi cung ứng không minh bạch. Nhà mua hàng còn đánh giá khả năng chuyển đổi sản xuất, như yêu cầu một số nhà cung cấp đầu tư điện mặt trời mái nhà và đổi nhiên liệu lò hơi để giảm phát thải. Vì vậy, truy xuất nguồn gốc không chỉ giúp tránh rủi ro bị loại khỏi đơn hàng mà còn cho thấy doanh nghiệp có thể hợp tác lâu dài. Nên chuẩn bị song song hồ sơ thương mại và hồ sơ tuân thủ, kiểm soát dữ liệu nội bộ, thống nhất cách tính phát thải và xây dựng uy tín bằng thông tin có thể xác minh.
Nông sản, gia vị cần chứng minh cả chất lượng lẫn trách nhiệm
Với nông sản và gia vị, một lô hàng đạt yêu cầu cảm quan chưa đủ bảo đảm khả năng vào thị trường. Doanh nghiệp còn phải kiểm soát kim loại nặng như chì và thủy ngân, dư lượng thuốc bảo vệ thực vật, vi sinh vật và độ an toàn của bao bì; đồng thời chứng minh nguồn nguyên liệu, quá trình trồng trọt, thu mua và chế biến. Yêu cầu về môi trường và trách nhiệm xã hội cũng khiến cách tổ chức vùng trồng, điều kiện lao động và phương thức canh tác trở thành một phần của hồ sơ sản phẩm. Mã QR, số lô, nhật ký canh tác và hệ thống kiểm soát nội bộ có thể giúp nối dữ liệu từ vùng nguyên liệu tới thành phẩm. Các chứng nhận như EU Organic, Naturland, BioSuisse và Fair for Life là những cách doanh nghiệp có thể chứng minh một số cam kết, nhưng không thay thế việc duy trì chất lượng ổn định. Thông điệp xanh cũng phải có bằng chứng, nếu không sẽ làm suy giảm niềm tin của đối tác và người tiêu dùng.
Kết luận, EVFTA là lợi thế đáng kể nhưng không phải bảo đảm cho đơn hàng bền vững. Doanh nghiệp Việt muốn giữ chỗ tại EU cần đưa xuất xứ, phát thải và trách nhiệm chuỗi cung ứng vào hoạt động thường ngày, đầu tư dữ liệu có thể kiểm chứng và xây dựng quan hệ tin cậy với nhà mua hàng. Đó mới là nền tảng để ưu đãi thuế chuyển thành năng lực cạnh tranh lâu dài.
