Biết dùng công nghệ không đồng nghĩa biết tự bảo vệ
Lừa đảo mạng là hành vi dùng thông tin giả, công nghệ hoặc thủ đoạn thao túng để khiến nạn nhân tự giao tiền, dữ liệu hay quyền kiểm soát tài khoản; vì vậy, kinh nghiệm sử dụng thiết bị không đủ để bảo đảm an toàn. Đây là điểm cần nhìn thẳng khi bàn về lừa đảo công nghệ cao: rủi ro không chỉ nhắm vào người ít tiếp xúc với mạng, mà cả những người trẻ quen dùng điện thoại và nền tảng số. Sáng 29/10, tại lễ công bố dự án truyền thông cộng đồng CyberZ 2026 ở Hà Nội, Đại tá Hà Văn Bắc, Phó Cục trưởng Cục An ninh mạng, nhấn mạnh rằng lừa đảo hiện nay khai thác lòng tin, tình cảm và nỗi sợ, bên cạnh việc dùng công nghệ giả mạo. Những vụ sinh viên bị thao túng trong các kịch bản “bắt cóc online” cho thấy thao tác nhanh trên thiết bị không đồng nghĩa với khả năng nhận diện mưu đồ.
Giả mạo bằng AI khiến danh tính khó xác minh
Ảnh, video và giọng nói công khai có thể bị khai thác để tạo nội dung giả mạo người thân hoặc người có uy tín, khiến nạn nhân khó phân biệt thật giả. Deepfake còn có thể tái tạo khuôn mặt và âm thanh của người thân, rồi kết hợp với dữ liệu đời tư thu thập trước đó để dựng nên một tình huống khẩn cấp. Khi khuôn mặt quen thuộc xuất hiện trên màn hình hoặc giọng nói có vẻ đúng, phản ứng nghi ngờ thường bị lấn át bởi cảm giác phải hành động ngay. Công nghệ vì thế không chỉ làm giả hình ảnh; nó làm cho lời nói dối trở nên cá nhân hóa và có vẻ đáng tin hơn. Khả năng dùng ứng dụng thành thạo không giúp người dùng tự động nhận ra nội dung bị làm giả. Trong những phút căng thẳng, chính sự quen thuộc với người đang được giả danh có thể khiến ta bỏ qua câu hỏi quan trọng nhất: danh tính này đã được xác minh độc lập chưa?
Sức ép tâm lý mới là chiếc bẫy
Kẻ gian thường ghép công nghệ với thao túng tâm lý: chúng tạo cảm giác khẩn cấp, đánh vào nỗi sợ mất tài sản, lo cho con cái hoặc sợ bị xử lý hình sự để nạn nhân hành động vội và giảm khả năng kiểm chứng. Với thủ đoạn “bắt cóc online”, người bị nhắm tới có thể bị đe dọa, thúc ép cắt liên lạc với gia đình hoặc làm theo chỉ dẫn; hình ảnh và video dàn dựng còn có thể khiến người thân hoảng loạn, chuyển tiền. Đây không phải bài kiểm tra xem ai thông minh hay hiểu công nghệ hơn. Khi sợ hãi và áp lực thời gian chi phối, bất cứ ai cũng có thể đưa ra quyết định mà bình thường họ sẽ cân nhắc. Bởi vậy, lời khuyên kiểu “đừng nhẹ dạ” vừa thiếu công bằng vừa không đủ sức bảo vệ. Cách ứng phó cần bắt đầu từ việc nhận ra mình đang bị thúc ép, rồi chủ động tạo khoảng dừng trước khi làm theo.
Dừng lại, kiểm tra qua kênh độc lập
Lớp phòng vệ thiết thực nhất là biến việc kiểm chứng thành hành động cụ thể, thay vì chỉ ghi nhớ các kiểu lừa đảo đã xuất hiện. Khi có yêu cầu chuyển tiền, cung cấp mật khẩu, mã xác thực hoặc thông tin nhạy cảm, hãy dừng lại và liên hệ người yêu cầu qua số điện thoại hay kênh đã biết từ trước. Đừng gọi lại theo số hoặc đường dẫn vừa được gửi trong tin nhắn đáng ngờ; hãy tự tìm phương thức liên lạc độc lập. Không xem lượt thích, chia sẻ hay số bình luận là bằng chứng cho thấy thông tin đúng. Người dùng cũng nên hạn chế để lộ dữ liệu cá nhân và báo cơ quan có thẩm quyền khi phát hiện dấu hiệu bất thường. CyberZ 2026 dự kiến đưa các kịch bản mô phỏng tương tác lên cổng thông tin để sinh viên thực hành nhận diện dấu hiệu lừa đảo công nghệ cao. Chính quyền, công an và ngân hàng cũng cần phối hợp phổ cập kỹ năng, cập nhật cảnh báo và phát hiện giao dịch đáng ngờ.
