Camera giám sát giao thông: từ thiết bị hỗ trợ đến công cụ thay đổi hành vi
Camera giám sát giao thông là hệ thống thiết bị ghi hình được triển khai trên các tuyến đường, nút giao và điểm giao cắt, cho phép cơ quan chức năng phát hiện, xác minh và xử lý vi phạm một cách tự động, gián tiếp, đồng thời tạo dữ liệu khách quan để răn đe, nâng cao ý thức người tham gia giao thông và phòng ngừa tai nạn từ sớm, từ xa. Điểm đáng chú ý là xu hướng triển khai camera đô thị hiện nay không còn dừng ở đường bộ, xe ô tô, mà đang mở rộng mạnh sang xe máy, đường sắt – những mảng lâu nay thường bị coi là khó kiểm soát. Việc xử lý vi phạm giao thông qua hình ảnh, thường được gọi là phạt nguội xe máy, đang trở thành "người thay luật" trên đường phố: không ồn ào, không còi hú, nhưng đủ để người điều khiển phương tiện phải cân nhắc từng cú nhấn ga. Từ Đà Nẵng đến Khánh Hòa, câu chuyện chung là các địa phương chấp nhận đầu tư và chấp nhận cả sự khó chịu ban đầu của một bộ phận người dân, để đổi lại một thứ quan trọng hơn: an toàn và kỷ luật trên đường.
Đà Nẵng: phạt nguội xe máy và cuộc "cách mạng" trên làn đường
Đà Nẵng đang cho thấy một lựa chọn rõ ràng: nếu không thay đổi được ý thức ngay trên đường, hãy để camera làm phần việc còn lại trong phòng làm việc của CSGT. Hệ thống camera giám sát giao thông được trải rộng tại nhiều tuyến đường, nút giao trọng điểm và khu vực có mật độ phương tiện cao, nhắm thẳng vào nhóm phương tiện chiếm đa số là xe mô tô, xe gắn máy và các loại xe tương tự. Việc phạt nguội xe máy qua camera giám sát không chỉ là tăng thêm một kênh xử lý vi phạm, mà là một thông điệp: mọi hành vi vượt đèn đỏ, đi sai làn, phóng nhanh… đều để lại dấu vết và sẽ bị nhắc đến sau đó, bằng giấy mời hoặc quyết định xử phạt gửi tận nhà. "Chỉ trong 10 ngày đầu tháng 3, CSGT Đà Nẵng đã phát hiện, xử phạt 2.295 trường hợp vi phạm tốc độ với tổng số tiền hơn 4,4 tỉ đồng" – con số đủ cho thấy hệ thống camera không hề là đồ trang trí trên cột điện. Tác động thực tế là gì? Người điều khiển xe máy không thể trông chờ vào việc "né" chốt, hay quay đầu khi thấy bóng áo vàng. Họ buộc phải điều chỉnh thói quen, vì lực lượng chức năng giờ đây có thể xử lý đúng người, đúng hành vi dựa trên hình ảnh được ghi nhận, kèm thời gian, địa điểm cụ thể. Đà Nẵng đồng thời kết hợp giám sát qua camera với tuần tra trực tiếp, tạo thành thế gọng kìm: một bên là dữ liệu, một bên là hiện diện trên đường.
Khánh Hòa: hệ thống camera đường sắt và cuộc chiến với vài giây nóng vội
Ở Khánh Hòa, camera giám sát giao thông lại được đặt vào một bối cảnh nguy hiểm hơn: đường sắt. Thực tế cho thấy vẫn còn một bộ phận người tham gia giao thông có tâm lý chủ quan, sẵn sàng vượt qua đường ngang khi đèn tín hiệu đã bật sáng, khi cần chắn đang hạ hoặc đã hạ, thậm chí dừng, đỗ phương tiện trong phạm vi đường sắt – tất cả để "nhanh hơn vài giây" với cái giá tiềm ẩn là tai nạn đặc biệt nghiêm trọng. Hệ thống camera đường sắt ở đây không chỉ quan sát, mà ghi lại chính xác thời gian, địa điểm, biển số, diễn biến vi phạm, rồi chuyển dữ liệu cho lực lượng CSGT để xác minh, mời người vi phạm đến làm việc và xử lý. Từ 15/3 đến 13/8, lực lượng CSGT đã tổ chức 943 ca tuần tra, phát hiện lập biên bản 746 trường hợp với số tiền phạt dự kiến hơn 1,5 tỉ đồng, tước giấy phép lái xe 166 trường hợp, trong đó 84 trường hợp được xử lý qua video, hình ảnh do ngành đường sắt cung cấp. Song song với xử lý vi phạm giao thông, Khánh Hòa còn dùng dữ liệu và thực tế va chạm để tham mưu việc rào xóa bỏ, thu hẹp 43 lối đi tự mở qua đường sắt – cắt đi những "đường tắt" đầy rủi ro vốn tồn tại vì tiện lợi hơn là an toàn. Cùng với Nghị định 81/2026/NĐ-CP quy định mức phạt nghiêm khắc đối với hành vi vượt rào chắn, vượt đèn đỏ tại đường ngang, người lái xe giờ phải cân đo giữa vài phút chờ đợi và hàng chục triệu đồng tiền phạt, kèm nguy cơ bị tước bằng lái.
Không chỉ là camera: khi công nghệ gặp thực thi và thói quen người lái
Điểm chung của Đà Nẵng và Khánh Hòa là họ không coi camera giám sát giao thông như một công cụ "bắt lỗi" đơn thuần. Thông điệp được nhấn mạnh là camera dùng để tạo sự răn đe, hình thành thói quen chấp hành pháp luật và phòng ngừa tai nạn từ sớm, từ xa. Nhưng để camera không trở thành cơn ác mộng của người dân, các địa phương buộc phải kết hợp công nghệ với những biện pháp thực thi mềm và cứng. Về phía lực lượng chức năng, đó là chiến lược kết hợp giám sát qua hệ thống camera với tuần tra, kiểm soát trực tiếp, tránh tâm lý "giao hết cho máy". Về phía quy hoạch, là việc dùng dữ liệu để kiến nghị đóng kín, rào thu hẹp, cảnh giới lối đi tự mở qua đường sắt – xử lý tận gốc những điểm đen tiềm ẩn. Và về phía người dân, các lời khuyến cáo được nhắc đi nhắc lại: nghiêm chỉnh chấp hành tín hiệu, biển báo, giảm tốc độ, quan sát kỹ khi đi qua điểm giao cắt; không cố tình vượt đèn đỏ hay rào chắn đang hạ. Nếu camera buộc người lái phải nghĩ trước khi làm, thì chính mỗi quyết định an toàn của họ mới là thứ hoàn thiện hệ thống. Công nghệ có thể ghi lại mọi lỗi, nhưng chỉ ý thức mới giảm được số lỗi đó.
