Khi tò mò và thầy cô giỏi quan trọng hơn xuất phát điểm hoàn hảo
Hành trình khoa học của các nữ tiến sĩ Việt Nam trong khoa học quốc tế là chuỗi lựa chọn đầy tò mò, được nâng đỡ bởi người thầy phù hợp và những cơ hội hợp tác xuyên biên giới, nơi thành tích chỉ là bề nổi của cả một quá trình tự khám phá, sai rồi sửa, rồi cuối cùng chinh phục thế giới bằng tri thức và trách nhiệm xã hội.
Điểm chung đáng chú ý ở những nữ tiến sĩ Việt Nam này không phải là những bản lý lịch hoàn hảo, mà là cách họ đặt câu hỏi: vì sao một con chip nhỏ có thể thay đổi thế giới, vì sao một vết thương ở vùng sâu vẫn cần giải pháp y học tinh vi, vì sao tiếng nói của người bệnh nên được trả lại bằng công nghệ sinh học. Tò mò là khởi đầu, nhưng điều quyết định sự nghiệp nhà khoa học chính là những người thầy mở cửa phòng thí nghiệm, những chương trình trao đổi quốc tế, và tinh thần dám đi lệch lộ trình học thuật “an toàn” để tìm con đường phù hợp nhất với mình.
Nguyễn Lê Thảo Anh: từ Huy chương Vàng đến học bổng Tiến sĩ Cambridge
Nguyễn Lê Thảo Anh là minh chứng rõ ràng rằng huy chương quốc tế chỉ là bước khởi đầu, không phải đích đến của một hành trình khoa học dài hơi. Sau Huy chương Vàng kỳ thi Olympic Quốc tế dành cho các thành phố lớn lần thứ V tổ chức tại Moscow năm 2021, giải Nhất học sinh giỏi Quốc gia và danh hiệu “Gương mặt trẻ Việt Nam tiêu biểu” cùng năm, cô nhận học bổng 100% học phí bậc Cử nhân tại một trường đại học ở Melbourne. Tại đây, Thảo Anh tốt nghiệp Cử nhân Danh dự với vị trí Thủ khoa toàn Phân khoa Khoa học năm 2025, nhận giải Andrew Kirby cho luận văn xuất sắc nhất Khoa Hóa học, giải Ronald Riseborough và có hai công bố quốc tế.
Câu chuyện quan trọng hơn bảng thành tích là cách cô định nghĩa lại thành công: không chỉ là bài báo hay học bổng, mà là khả năng dùng khoa học để trao cơ hội cho người khác. Trong một hoạt động thiện nguyện, cô và bạn bè đã trao 55 phần quà cho 55 bệnh nhi ung thư với tổng trị giá 11 triệu đồng, biến lớp học Hóa học Hè thành không gian học tập gắn với lòng nhân ái. Theo một bài viết, chương trình “HÓA HỌC HÈ 2026 mong muốn kết nối tinh thần ham học hỏi, đam mê tìm tòi, nghiên cứu khoa học đến các bạn trẻ”. Tháng 9/2026, Thảo Anh sẽ bắt đầu chặng đường bốn năm nghiên cứu Tiến sĩ Hóa học tại Đại học Cambridge, tiếp tục mang hình ảnh một thế hệ nữ tiến sĩ Việt Nam tự tin bước vào khoa học quốc tế.
Lê Thị Lan Anh: rẽ hướng từ Y khoa sang công nghệ nano và bài học từ cú trượt GPA
Lê Thị Lan Anh cho thấy một lựa chọn “sai đường” ban đầu không hề ngăn cản một sự nghiệp nhà khoa học vươn xa. Từng nghe theo định hướng của bố mẹ để trở thành bác sĩ, cô thi vào lớp chuyên Sinh của một trường chuyên tại Thanh Hóa. Bước ngoặt đến khi Lan Anh tình cờ xem một video trên YouTube giải thích nguyên lý hoạt động của con chip điện thoại: một cấu trúc nhỏ bé nhưng có thể làm thay đổi cả nền công nghệ, thậm chí là thế giới. Sự đối lập ấy khiến cô chuyển hướng sang ngành Vật liệu Tiên tiến và Công nghệ Nano tại một đại học trong nước.
Con đường mới không hề phẳng. Đầu năm thứ hai, sau khi đạt điểm số như mong muốn ở năm nhất, Lan Anh rơi vào trạng thái chủ quan, khiến GPA bị tụt. Chính cú trượt đó là lời nhắc rằng đam mê khoa học không thể dựa trên tài năng bẩm sinh, mà phải gắn với kỷ luật tự thân. Sau gần năm năm nỗ lực, cô trở thành thủ khoa tốt nghiệp khóa K15 với GPA 3.54, luận văn đạt 10/10 và giành học bổng thạc sĩ toàn phần tại KAIST ở Hàn Quốc. Trong lời chia sẻ, cô khẳng định mong muốn hoàn thành chương trình rồi trở về, góp sức xây dựng quê hương. Hình ảnh một nữ sinh từng “lỡ” Y khoa nay dẫn đầu ngành công nghệ nano gửi tín hiệu rõ ràng: không lối đi nào là cố định nếu bạn dám đặt câu hỏi mới cho cuộc đời mình.
Từ phòng thí nghiệm đến người bệnh: ba nữ tiến sĩ và bài toán đưa khoa học ra đời sống
Các nữ tiến sĩ Việt Nam thế hệ mới đang cho thấy khoa học quốc tế không chỉ còn là những con số trong bài báo, mà phải trở thành giải pháp cụ thể cho người dân. PGS.TS Nguyễn Thị Hiệp, Trưởng khoa Kỹ thuật Y sinh tại một trường đại học thuộc Đại học Quốc gia TP.HCM, được biết đến là nhà nghiên cứu tiên phong về y học tái tạo, góp phần đặt những nền móng đầu tiên cho lĩnh vực này ở Việt Nam. Hướng đi xuyên suốt của bà là biến vật liệu từ phòng thí nghiệm thành sản phẩm phục vụ đời sống, từ vật liệu y sinh, hydrogel thông minh đến hệ dẫn thuốc nano, băng gạc cầm máu và vật liệu hỗ trợ lành thương. Tạp chí Asian Scientist từng đưa tên bà vào Top 100 nhà khoa học hàng đầu châu Á, cho thấy dấu ấn chinh phục thế giới của một nhà khoa học xuất phát từ những câu hỏi rất đời thường.
Tiến sĩ Đặng Thị Lệ Hằng, Phó Trưởng phòng Công nghệ Vật liệu Y sinh tại một viện nghiên cứu hàng đầu, cũng chọn cách bắt đầu từ bài toán thực tiễn. Cảm hứng gắn bó với nghiên cứu của chị là cảm giác được tạo ra những điều mới: một vật liệu mới, một cách tiếp cận mới đủ sức giải quyết các vấn đề thực tế. Khác với cách tiếp cận truyền thống, nhóm của chị thiết kế các hệ mang thuốc thông minh có thể kiểm soát cách thuốc được giải phóng, đưa đúng liều lượng đến đúng vị trí – đặc biệt quan trọng với thuốc điều trị ung thư vốn đắt và nhiều tác dụng phụ. Từ năm 2019, chị cùng đồng nghiệp phát triển vật liệu xúc tác sinh học dựa trên những vấn đề doanh nghiệp đặt ra, qua đó thu hẹp khoảng cách giữa phòng thí nghiệm và nhu cầu thị trường, một khoảng cách vốn là “điểm nghẽn” trong nghiên cứu hiện nay. Nhờ đóng góp đó, chị được vinh danh trong Top 10 Gương mặt trẻ Việt Nam tiêu biểu năm 2025, đồng thời là tác giả chính của 46 công bố quốc tế, hai đầu sách và ba bằng độc quyền sáng chế.
Ở chiều ngược lại, Tiến sĩ Anh Hoang-Lindsay – một nữ tiến sĩ người Mỹ gốc Việt – lại chọn con đường khởi nghiệp để đưa vật liệu y sinh tới người bệnh. Xuất phát từ nền tảng tiến sĩ kỹ thuật khoa học vật liệu, từng làm nghiên cứu sau tiến sĩ tại một trường y danh tiếng và bệnh viện lớn ở Mỹ, bà không dừng ở việc nghiên cứu protein tơ trong phòng thí nghiệm. Bà cùng cộng sự xây dựng doanh nghiệp, hoàn thiện hồ sơ pháp lý, gọi vốn, tìm đối tác để đưa protein tơ vào ứng dụng rất cụ thể: hỗ trợ phục hồi khả năng phát âm cho người bị thiểu năng dây thanh thông qua vật liệu cấy ghép Silk Voice. Theo hồ sơ thiết bị, Silk Voice được thiết kế để làm đầy dây thanh trong các trường hợp phù hợp, nhưng đồng thời có chống chỉ định và cảnh báo quan trọng, trong đó có nguy cơ phù nề thanh quản hoặc tắc đường thở sau thủ thuật. Hiện bà là Tổng giám đốc một doanh nghiệp phát triển công nghệ xét nghiệm máu tự thực hiện tại nhà, cho thấy một nhà khoa học có thể tham gia nhiều mắt xích: từ hiểu vật liệu, phát triển sản phẩm đến chiến lược vốn, pháp lý và thị trường.
Khát vọng Việt Nam trong mạng lưới khoa học quốc tế
Điểm gặp nhau của những hành trình rất khác này là khát vọng dùng khoa học để nâng năng lực tự chủ của đất nước, chứ không chỉ để ghi tên trên bản đồ quốc tế. Hành trình của Nguyễn Lê Thảo Anh được một bài viết mô tả như hình ảnh đẹp của thế hệ trẻ Việt Nam: giỏi giang, vươn tầm quốc tế nhưng vẫn giữ trọn tấm lòng hướng về cộng đồng. Lê Thị Lan Anh không xem học bổng KAIST là tấm vé ở lại nước ngoài, mà là bước đệm để trở về góp sức xây dựng quê hương. PGS.TS Nguyễn Thị Hiệp xem khoa học là cầu nối giữa phòng thí nghiệm và người dân, trong khi TS Đặng Thị Lệ Hằng nhấn mạnh rằng làm chủ một phần công nghệ vật liệu sinh học và đào tạo lớp trẻ sẽ góp phần nâng cao năng lực tự chủ khoa học và công nghệ của Việt Nam.
Ở tầm rộng hơn, những hành trình này cho thấy khoa học quốc tế không còn là sân chơi xa lạ. Theo một nhận định, với các nhà khoa học trẻ, đây là cơ hội lớn để tiếp cận tri thức quốc tế nhanh hơn, mở rộng hợp tác với các nhóm nghiên cứu nước ngoài và giải quyết nhiều bài toán thực tiễn của Việt Nam. Tuy nhiên, không thể phủ nhận các giới hạn: nghiên cứu y sinh luôn chứa rủi ro lâm sàng như trường hợp Silk Voice có thể gây phù nề thanh quản hoặc tắc đường thở; các nhà khoa học trẻ dễ bị cuốn vào “bẫy” công bố mà quên mất nhu cầu xã hội; hay như Lan Anh từng chủ quan khiến GPA tụt dù mục tiêu dài hạn vẫn còn đó. Bài học rút ra là: để chinh phục thế giới, nữ tiến sĩ Việt Nam không cần hoàn hảo, nhưng cần sự tò mò bền bỉ, tinh thần dám rẽ hướng, và một mạng lưới hợp tác quốc tế đủ rộng để mỗi ý tưởng khoa học đều tìm được đường đến với người dân.
