Mức phạt cao hơn cần đi cùng nguyên tắc tương xứng
Xử lý vi phạm hành chính là hoạt động của cơ quan có thẩm quyền nhằm áp dụng hình thức xử phạt hoặc biện pháp xử lý theo luật, với yêu cầu xác định đúng hành vi, đúng người và tương xứng với mức độ vi phạm. Sáng 26/10, Bộ trưởng Bộ Công an Lương Tam Quang trình Quốc hội tờ trình của Chính phủ về dự án Luật Xử lý vi phạm hành chính sửa đổi, đề xuất nâng mức phạt hành chính tối đa lên 1,5 tỷ đồng với cá nhân và 3 tỷ đồng với tổ chức. Con số này cho thấy quyết tâm tăng sức răn đe, nhưng trần phạt cao tự nó không bảo đảm tuân thủ. Nếu thiếu căn cứ phân hóa theo lĩnh vực, tính chất và hậu quả, chế tài có thể trở nên nặng nề mà chưa chắc công bằng. Ủy ban Pháp luật và Tư pháp đề nghị cân nhắc thêm biện pháp khắc phục hậu quả và hình thức phạt bổ sung, thay vì chỉ dựa vào tăng tiền phạt.
Dự thảo gồm 6 chương, 128 điều, đồng thời đề xuất kéo dài thời hiệu xử phạt lên 2 hoặc 3 năm ở một số lĩnh vực. Việc điều chỉnh xuất phát từ thực tế hành vi vi phạm ngày càng đa dạng: có vụ việc cần xác minh, giám định hoặc phân tích dữ liệu mới làm rõ được. Hướng tiếp cận linh hoạt là hợp lý, nhưng không nên biến thời hạn dài hơn thành mặc định. Người bị xử phạt cần có cơ hội kịp thời biết cáo buộc, lưu giữ chứng cứ và giải trình; để quá lâu có thể khiến việc tự bảo vệ quyền lợi người dân khó khăn hơn.
Cưỡng chế mạnh tay không được gây thiệt hại cho người ngoài cuộc
Dự thảo bổ sung nhiều công cụ cưỡng chế vi phạm hành chính, trong đó có tạm hoãn xuất cảnh, niêm phong địa điểm kinh doanh, ngừng cung cấp điện, nước, tạm dừng một số thủ tục về phương tiện và ngừng dịch vụ internet, viễn thông hoặc hạ tầng số. Đây là những biện pháp có sức ép lớn, nhưng tác động của chúng không dừng ở chủ thể bị xử lý. Cắt điện, nước hay kết nối có thể ảnh hưởng đến người lao động, khách hàng và người đang sử dụng dịch vụ hợp pháp; bởi vậy, cần điều kiện áp dụng cụ thể, có kiểm tra tính cần thiết và giới hạn thời gian rõ ràng. Bộ trưởng Bộ Công an nhấn mạnh yêu cầu không làm ảnh hưởng đến cá nhân, tổ chức không liên quan.
Cơ quan thẩm tra cũng đặt vấn đề liệu việc ngừng điện, nước hoặc internet có thật sự phù hợp với bản chất cưỡng chế thi hành quyết định xử phạt, hay chủ yếu nhằm đình chỉ hành vi vi phạm. Sự khác biệt này quan trọng: nếu mục tiêu là ngăn hành vi đang tiếp diễn, luật cần nói rõ căn cứ, trình tự và cách khôi phục dịch vụ; nếu nhằm buộc thi hành quyết định, biện pháp phải tương xứng với nghĩa vụ chưa thực hiện. Đại biểu Dương Khắc Mai lưu ý những dịch vụ thiết yếu có thể tác động đến người lao động, khách hàng và người dùng hợp pháp; nếu áp dụng sai, cần quy định việc khôi phục dịch vụ và bồi thường thiệt hại.
Thời hiệu và dữ liệu phải bảo vệ quyền giải trình
Dự thảo hướng tới thời hiệu từ 1 đến 3 năm tùy lĩnh vực, phù hợp hơn với những vụ việc phức tạp cần thời gian xác minh. Nhưng kéo dài thời hiệu ở nơi hành vi vốn có thể được ghi nhận nhanh sẽ tạo gánh nặng không cần thiết cho người dân. Riêng sáu tháng đầu năm 2026, lực lượng chức năng xử lý 2,39 triệu trường hợp vi phạm trật tự, an toàn giao thông trên cả ba lĩnh vực; đường bộ chiếm 2,34 triệu trường hợp, tương đương 97,9%. Bộ trưởng cho biết sẽ tiếp thu ý kiến, không đưa vi phạm giao thông đường bộ vào nhóm áp dụng thời hiệu 3 năm và tiếp tục rà soát theo đặc điểm từng lĩnh vực.
Ứng dụng dữ liệu điện tử có thể giúp phát hiện chính xác hơn và phân biệt vi phạm lần đầu với hành vi tái diễn, nhưng dữ liệu chỉ đáng tin làm căn cứ xử phạt khi xác thực, toàn vẹn và có thể kiểm chứng. Người dân cũng cần được tiếp cận thông tin và có cơ hội phản hồi trước khi quyết định bất lợi được thực thi. Định hướng xây dựng trung tâm dữ liệu quản lý, giám sát và xử lý vi phạm giao thông giai đoạn 2026-2030, tầm nhìn đến năm 2050, vì thế nên song hành với cơ chế lưu vết, kiểm tra và giải trình. Công nghệ không thay thế được trách nhiệm chứng minh của cơ quan có thẩm quyền.
Răn đe chỉ có giá trị khi quy định khả thi và có lối khắc phục
Một chế tài nghiêm minh cần khiến hành vi vi phạm không còn lợi hơn việc tuân thủ, nhưng cũng phải có thể áp dụng nhất quán và không trút hậu quả lên người vô can. Vì vậy, các điều kiện về tạm hoãn xuất cảnh, niêm phong cơ sở hay ngừng dịch vụ cần xác định rõ đối tượng, căn cứ, thẩm quyền, thời hạn và cách khiếu nại. Với biện pháp áp dụng sai, khôi phục dịch vụ và bồi thường không nên chỉ là khả năng xem xét, mà cần có quy trình và trách nhiệm cụ thể. Cơ quan thẩm tra đã đề nghị tiếp tục rà soát, chỉnh lý để bảo đảm quy định phù hợp và khả thi. Đây là phần quyết định liệu quyền cưỡng chế mới có được thực thi có trách nhiệm hay không.
Tóm lại, nâng trần phạt và bổ sung biện pháp cưỡng chế có thể củng cố kỷ cương, nhất là với hành vi cố tình tái phạm hoặc gây hậu quả nghiêm trọng. Nhưng sức nặng của luật không nên đo bằng mức tiền phạt cao nhất hay số công cụ cưỡng chế được bổ sung. Thước đo đúng là khả năng xử lý đúng người, đúng hành vi, bảo đảm quyền giải trình và tránh làm gián đoạn cuộc sống của người không liên quan. Hoàn thiện luật cần giữ được cả ba yêu cầu: răn đe, khả thi và bảo vệ quyền lợi người dân.
