Nghiện video ngắn: không còn là thói quen vô hại
Nghiện video ngắn là tình trạng người dùng dành thời gian kéo dài, lặp lại và khó kiểm soát vào việc xem các nội dung ngắn trên điện thoại hoặc thiết bị số, dẫn tới rối loạn giấc ngủ, suy giảm chức năng học tập, làm việc, thu hẹp giao tiếp xã hội và có thể tiến triển thành vấn đề sức khỏe tâm thần cần can thiệp chuyên môn. Câu chuyện của Thu Hương, nữ nhân viên ngân hàng 24 tuổi ở Hà Nội, cho thấy nghiện màn hình là con đường thẳng tới khủng hoảng tinh thần. Cô có những đêm xem video ngắn từ 18h hôm trước đến 4h sáng hôm sau, gần 10 giờ liên tục, chỉ dừng khi cơ thể kiệt sức và đôi mắt lờ đờ. Ban ngày, Hương vội vã đến cơ quan trong trạng thái thiếu ngủ, buồn bã, mệt mỏi, thiếu sức sống. Hệ quả rõ nhất là hiệu suất công việc giảm, giao tiếp với đồng nghiệp, gia đình và bạn bè gần như tê liệt, trong khi chiếc điện thoại trở thành trung tâm duy nhất của đời sống.
Từ giải trí sau giờ làm đến điều trị tâm thần
Ban đầu, Hương chỉ xem video ngắn về làm đẹp, thời trang để giải tỏa căng thẳng sau ngày dài làm việc. Nhưng như nhiều người trẻ khác, cô nhanh chóng trượt từ giải trí sang nghiện video ngắn. Nội dung không còn giới hạn ở chủ đề yêu thích; bất cứ thứ gì hiện trên màn hình đều đủ để cô lướt tiếp, từ các video ngắn đến những phiên livestream kéo dài nhiều giờ. Thế giới của Hương thu hẹp lại quanh chiếc điện thoại với hàng trăm video mỗi ngày, mọi lời rủ rê đi mua sắm, du lịch, trò chuyện đều trở nên vô nghĩa; chỉ cần rời thiết bị vài phút, cô đã thấy bứt rứt, khó chịu. Gần một năm sau, khi công việc ảnh hưởng nghiêm trọng và đồng nghiệp nhiều lần khuyên bảo, Hương mới tìm đến bác sĩ để điều trị sức khỏe tâm thần. Đây là điểm nhiều người thường chậm trễ: họ chỉ chấp nhận mình nghiện màn hình khi hậu quả đã rõ ràng, trong khi rối loạn giấc ngủ, hiệu suất làm việc giảm và thu hẹp giao tiếp là những tín hiệu đỏ xuất hiện rất sớm.
Cơ chế gây nghiện của video ngắn: não bộ bị điều khiển như thế nào?
Điều đáng lo không phải chỉ là thời lượng xem, mà là cách các nền tảng video ngắn được thiết kế để "giữ chân" người dùng. Mỗi video chỉ dài vài chục giây, đủ ngắn để khiến người xem không cảm thấy mình đang đánh mất hàng giờ đồng hồ cho những cú lướt tưởng như vô nghĩa. Thuật toán liên tục điều chỉnh nội dung dựa trên thói quen: người dùng dừng ở đâu, xem gì, theo dõi tài khoản nào, tạo cảm giác dòng video càng lúc càng "hợp gu". Theo giải thích của ThS.BS Nguyễn Khắc Dũng, mỗi lần tiếp cận một nội dung thú vị hoặc thỏa mãn sự tò mò, hệ thống tưởng thưởng của não bộ tạo ra cảm giác dễ chịu; khi video kết thúc, cảm giác này giảm xuống, thôi thúc người xem tiếp tục tìm kiếm kích thích mới. Vòng lặp xem một video, thấy thú vị rồi lướt tiếp khiến nghiện video ngắn không khác gì lạm dụng chất kích thích, chỉ là thứ chất gây nghiện ở đây là chuỗi hình ảnh và âm thanh được phục vụ tức thì.
Từ mất ngủ, sa sút công việc đến trầm cảm phải điều trị
Hậu quả của nghiện màn hình trong trường hợp Hương là một bức tranh khá điển hình: mất ngủ mạn tính do xem video từ 18h đến 4h sáng, cơ thể kiệt quệ, khuôn mặt vàng vọt vì thiếu ngủ và không còn chăm sóc bản thân. Ở nơi làm việc, cô mất tập trung, thường đờ đẫn, ít giao tiếp, hiệu suất giảm rõ rệt; về nhà, cô thu mình, không còn hứng thú với gia đình hay bạn bè. Theo bác sĩ, Hương được chẩn đoán có tình trạng trầm cảm rõ ràng, phải điều trị bằng thuốc trong giai đoạn đầu, kết hợp trị liệu tâm lý. Một bệnh nhân khác làm trong lĩnh vực đồ gỗ mỹ nghệ đã có gia đình và công việc ổn định tìm đến khám vì những cơn lo âu cấp, tim đập nhanh, vã mồ hôi và bất an; anh thừa nhận mở video ngắn để làm dịu khó chịu rồi nghiện lúc nào không hay. Những ca này cho thấy nghiện video ngắn không dừng ở mức "thích giải trí" mà có thể trở thành vấn đề sức khỏe tâm thần cần điều trị tâm thần bài bản.
Nhận diện sớm và xây hàng rào bảo vệ sức khỏe tâm thần
Các chuyên gia sức khỏe tâm thần cảnh báo rằng nhiều người tìm đến video ngắn trong trạng thái buồn chán, mệt mỏi, cô đơn, căng thẳng, tức giận hoặc lo âu; họ không cần một nội dung cụ thể, chỉ muốn tạm ngừng nghĩ về điều làm mình khó chịu. Nếu không nhìn vào nguyên nhân gốc này, việc cắt giảm thời gian xem sẽ chỉ là biện pháp tạm thời. Quá trình điều trị tâm lý của Hương kéo dài khoảng 2,5 tháng và tiếp tục theo dõi 6 tháng sau đó; hiện cô đã trở lại cuộc sống vui vẻ bên người thân, đồng nghiệp, hiệu quả công việc cải thiện rõ rệt và không còn chìm trong những đêm dài lướt điện thoại. Trong giai đoạn đầu, Hương cùng gia đình thiết lập "hàng rào" sử dụng thiết bị, tự nguyện không dùng điện thoại và các thiết bị kết nối internet sau 23h. Bác sĩ khuyến nghị những người gặp tình trạng tương tự chuyển từ việc xem video sang tập thể dục, làm hoạt động yêu thích hoặc tăng thời gian kết nối với người thân, đồng thời xây giới hạn thời gian màn hình rõ ràng. Mục tiêu điều trị, theo bác sĩ Dũng, không chỉ là ngừng xem video ngắn mà quan trọng là phòng tái phát: người bệnh phải có thể cầm điện thoại mà vẫn chủ động dừng lại trong giới hạn phù hợp.
