Khác biệt ngay từ định nghĩa: sai phạm tập thể và sai phạm cá nhân
Khái niệm sai phạm tập thể trong thi cử được hiểu là khi cả cấu trúc điểm thi, từ Hội đồng thi tới các khâu coi, chấm, giám sát, bị phát hiện vi phạm quy chế ở mức làm sai lệch tính trung thực, khách quan của toàn bộ kết quả, trong khi sai phạm cá nhân là khi hành vi gian lận được khoanh chính xác vào một số thí sinh cụ thể và việc làm sai không đủ để phủ bóng nghi ngờ lên toàn bộ điểm thi. Vụ thi lại THPT Tuyên Quang và vụ hủy kết quả ở Quảng Trị là ví dụ điển hình cho hai bản chất khác nhau ấy. Bộ GD-ĐT nhấn mạnh tiêu chí phân biệt nằm ở phạm vi ảnh hưởng: khi cả điểm thi bị “nhiễm độc”, phải thi lại; khi chỉ vài bài thi sai, phải hủy kết quả những cá nhân vi phạm.
Tuyên Quang: khi cả điểm thi trở thành "vùng nghi vấn"
Tại điểm thi Trường THPT chuyên Tuyên Quang, dữ liệu cho thấy điểm tất cả các môn của 328 thí sinh cao bất thường so với các trường chuyên khác trên cả nước. Điều tra ban đầu chỉ ra sai phạm thuộc về cả Hội đồng thi, giáo viên thừa nhận đã vào phòng nhắc bài, một số thí sinh thừa nhận trao đổi bài nhưng chưa phản ánh đúng thực tế. Nghĩa là, toàn bộ kết quả đã bị “nhiễu”, không còn đủ độ tin cậy để dùng cho xét tốt nghiệp hay xét tuyển đại học. Ban Chỉ đạo thi quốc gia đề nghị và Bộ trưởng quyết định hủy kết quả kỳ thi của 328 em và tổ chức thi lại tất cả các môn các em đã dự thi. Kỳ thi lại THPT Tuyên Quang diễn ra hai ngày 14-15/8, công bố kết quả ngày 19/8. Đây là cách Bộ chọn để “reset” công bằng kỳ thi cho cả điểm thi.
Quảng Trị: khi gian lận được khoanh vùng, trách nhiệm phải cá thể hóa
Ngược lại, tại điểm thi Trường THPT Lê Trực (Quảng Trị), cơ quan an ninh điều tra xác định có đủ căn cứ cho thấy 6 thí sinh vi phạm quy chế thi. Hội đồng thi tỉnh ra quyết định hủy kết quả các bài thi của 5 thí sinh, trong đó có con trai hiệu trưởng nhà trường, còn một trường hợp tiếp tục xin ý kiến Bộ về hình thức xử lý. Điểm quan trọng là mức độ và tính chất vi phạm đã được “cá thể hóa”: cơ quan chức năng xác định được từng thí sinh gian lận, nên không có cơ sở pháp lý để phủ nhận toàn bộ kết quả của những em khác trong cùng điểm thi. Sở GD-ĐT Quảng Trị cho biết 5 thí sinh bị hủy kết quả không được thi lại trong năm nay, nhưng có thể đăng ký thi vào năm 2027. Đây là thông điệp cứng rắn: hủy kết quả thi lại là hậu quả trực diện với người gian lận, không mở lối “chữa cháy” trong cùng mùa thi.
Tiêu chí phân biệt của Bộ GD-ĐT: công bằng không đồng nghĩa "cào bằng"
Cùng là xử lý gian lận thi, nhưng Bộ GD-ĐT không chọn một khuôn mẫu duy nhất cho mọi vụ việc. Cục trưởng Cục Quản lý chất lượng khẳng định sai phạm ở Quảng Trị và Tuyên Quang có bản chất khác nhau nên cách xử lý cũng khác nhau. Tại Quảng Trị, phạm vi ảnh hưởng được khoanh vào 5–6 thí sinh, nên giải pháp là hủy kết quả cá nhân; tại Tuyên Quang, sai phạm tập thể thi cử khiến toàn bộ 328 bài thi mất tính trung thực, buộc phải thi lại tất cả các môn để khôi phục công bằng kỳ thi. Theo một phát biểu được công bố, “thi lại để xác định lại kết quả không đồng nghĩa với việc xóa bỏ trách nhiệm của những tổ chức, cá nhân đã gian lận”. Nghĩa là, thi lại THPT Tuyên Quang là biện pháp khắc phục hậu quả, còn các cá nhân liên quan vẫn phải đối diện xử lý kỷ luật và pháp lý.
Tác động tới thí sinh và bài học chính sách cho những mùa thi sau
Với Tuyên Quang, thi lại là cơ hội thứ hai cho những em có năng lực thật nhưng bị cuốn vào một điểm thi sai phạm. Kết quả hợp lệ sau thi lại sẽ được cập nhật lên hệ thống, dùng để xét tuyển đúng theo các nguyện vọng đã đăng ký. Trong thời gian chờ, Bộ tạm chuyển trạng thái thí sinh sang “chưa đủ điều kiện xét lọc ảo” để bảo đảm quyền lợi hơn 1 triệu thí sinh dự thi và hơn 870.000 thí sinh đăng ký xét tuyển. Ở Quảng Trị, 5 em bị hủy kết quả buộc phải chấp nhận thi lại vào năm 2027 – một cái giá không nhỏ cho lựa chọn gian lận. Cả hai vụ cho thấy: xử lý gian lận thi muốn thuyết phục phải làm rõ phạm vi ảnh hưởng, bảo vệ tối đa thí sinh không vi phạm, đồng thời trừng phạt xứng đáng sai phạm. Công bằng kỳ thi vì thế không phải là “đánh đồng” tất cả, mà là phân xử đúng người, đúng mức, đúng hậu quả.
