Từ kẻ “ế sách” đến tác giả nước ngoài xuất bản nhiều nhất
Hiện tượng Higashino Keigo tại Việt Nam là câu chuyện một tác giả trinh thám Nhật Bản đi từ chỗ bị thờ ơ đến vị thế nhà văn nước ngoài được dịch và xuất bản nhiều nhất, qua đó phản chiếu cú xoay trục mạnh mẽ trong gu đọc của độc giả từ văn học kinh điển sang văn học trinh thám đương đại mang màu sắc ám ảnh, suy tưởng và giải trí đậm đặc.
Không phải Shakespeare, Tolstoy, Hugo hay Murakami Haruki, người đang thống trị thị trường xuất bản Việt Nam lại là một tác giả tiểu thuyết Nhật Bản chuyên về trinh thám và bí ẩn. Higashino Keigo được xem là một trong những nhà văn có ảnh hưởng lớn đến văn học trinh thám Nhật Bản đương đại, đồng thời là tác giả nước ngoài được xuất bản nhiều nhất ở Việt Nam khi đã có hơn 60 tác phẩm của ông được dịch, dự kiến chạm mốc khoảng 70 đầu sách. Nghịch lý thú vị là khi những cuốn đầu tiên như “Phía sau nghi can X” hay “Bí mật của Naoko” xuất hiện, chúng từng… ế dài.
Công thức Higashino Keigo: trinh thám nhưng không chỉ là phá án
Higashino Keigo trinh thám không gây nghiện chỉ vì những màn “bẻ lái” bất ngờ, mà vì ông dùng vụ án như cái cớ để mổ xẻ cái ác và những tổn thương của con người trong xã hội hiện đại. Nhiều độc giả Việt tìm đến ông không phải để xem hung thủ là ai, mà để hỏi: tại sao cái ác có thể bình thản đến thế, và chúng ta đứng ở đâu trong hệ sinh thái đạo đức đó.
Những cuốn như “Phía sau nghi can X”, “Bạch dạ hành”, “Điều kỳ diệu của tiệm tạp hóa Namiya” hay “Án mạng mười một chữ” cho thấy ông liên tục pha trộn các dòng: trinh thám chính thống, trinh thám xã hội, yếu tố kỳ ảo, thậm chí chất “healing” vốn quen thuộc của tiểu thuyết Nhật Bản. Một cuốn đoạt giải Hội Nhà văn trinh thám Nhật Bản, cuốn khác đoạt giải Naoki danh giá, nhưng khi đến tay độc giả Việt, chúng cùng tạo nên ảo giác: đây không còn là văn học trinh thám đơn thuần, mà là một dạng “thử nghiệm đạo đức” dưới vỏ bọc giải trí.
Làn sóng trinh thám – kinh dị Nhật Bản và cú xoay của gu đọc toàn cầu
Trong một thời gian dài, tiểu thuyết Nhật Bản được định vị như những câu chuyện chữa lành, nhẹ nhàng, từ bài học sắp xếp nhà cửa đến những cuốn sách về quán cà phê cho phép quay về quá khứ. Nhưng vài năm trở lại đây, một diện mạo khác trỗi dậy: văn học Nhật bắt đầu lôi kéo độc giả bằng cảm giác bất an, tò mò, thôi thúc khám phá những ngóc ngách tăm tối trong tâm hồn con người.
Trên nền văn hóa đại chúng vốn đã quen với J‑horror và manga kinh dị, xu hướng tiểu thuyết trinh thám, bí ẩn và kinh dị đang bùng nổ, được các nhà xuất bản tiếng Anh ưu tiên săn tìm. Uketsu – cây bút ẩn danh chuyên kể những câu chuyện “căn nhà kỳ lạ” – là biểu tượng mới: ông biến cốt truyện điều tra thành trò chơi giải đố, kết hợp tiểu thuyết, câu đố, bí ẩn trên Internet và cả yếu tố trình diễn. Danh mục đã lên tới 36 tiểu thuyết trinh thám và bí ẩn Nhật Bản của một đơn vị xuất bản cho thấy đây không còn là trào lưu nhất thời, mà là một chiến lược xuất bản có chủ đích.
Từ những căn nhà kỳ lạ đến án mạng: khi văn học Nhật rời vùng an toàn
Điểm tương đồng giữa Higashino Keigo và thế hệ trinh thám – kinh dị mới như Uketsu là quyết tâm phá vỡ ranh giới thể loại. Higashino dùng vụ án như cái gương phản chiếu xã hội; Uketsu biến bản thiết kế nhà thành mê cung ký ức về bạo hành trẻ em, giáo phái, chết chóc. Cả hai cùng chứng minh: tiểu thuyết Nhật Bản không còn yên ả, mà đầy thách thức đạo đức và trí tuệ người đọc.
Các tác giả Nhật đang tận dụng văn hóa đại chúng: cấu trúc truyện giống trò chơi điện tử, nhân vật mang dáng dấp YouTuber, bí ẩn lan qua mạng. Những cuốn như “Strange Houses”, “Strange Buildings” thành công với hơn một triệu bản lưu hành và xuất hiện trên danh sách bán chạy cho thấy độc giả toàn cầu sẵn sàng bước vào vùng tối đó. Gu đọc thế giới đang dịch chuyển về phía các tác phẩm trinh thám, u tối; theo đánh giá từ giới làm sách, sách dịch thậm chí bán tốt hơn sách không dịch ở một số thị trường, mở đường cho văn học Nhật “rời vùng an toàn”.
Vì sao Việt Nam chọn Higashino Keigo và trinh thám Nhật?
Thành công của Higashino Keigo ở Việt Nam không chỉ đến từ chất lượng văn học trinh thám, mà còn từ lựa chọn chiến lược: bản quyền được mở cho nhiều nhà làm sách, giống mô hình tại Nhật. Khi các đơn vị xuất bản Việt Nam nhìn thấy cơ hội từ một tác giả trinh thám Nhật Bản ăn khách, họ đồng loạt tham gia, đẩy ông thành tác giả nước ngoài được xuất bản nhiều nhất trên thị trường.
Sự phổ biến của tiểu thuyết trinh thám Nhật Bản ở Việt Nam không tách rời bức tranh toàn cầu: khẩu vị độc giả quốc tế đang nghiêng về các tác phẩm u tối, bí ẩn, và sách dịch ngày càng có lợi thế. Với độc giả Việt, Higashino Keigo là điểm giao thoa hoàn hảo: đủ dễ đọc để giải trí, đủ sâu để suy nghĩ, đủ Nhật để lạ, nhưng lại chạm trúng những vấn đề rất quen về gia đình, áp lực và đạo đức. Khi bạn thấy Keigo chen chân cạnh các tác giả kinh điển trên kệ sách, đó không chỉ là câu chuyện của một nhà văn, mà là tuyên bố lặng lẽ: thời của văn học trinh thám đã tới.
