Sức khỏe học đường không còn là việc của riêng ngành giáo dục
Sức khỏe học đường là hệ thống hoạt động giáo dục, y tế, dinh dưỡng, tâm lý và an sinh xã hội được tổ chức ngay trong nhà trường nhằm bảo vệ, chăm sóc và phát triển toàn diện thể chất, tinh thần của người học, trên cơ sở phối hợp chặt chẽ giữa gia đình, nhà trường, ngành y tế và chính quyền địa phương.
Điểm mấu chốt của sức khỏe học đường hôm nay là phải được nhìn như một hệ sinh thái, không phải vài phòng y tế, vài buổi khám định kỳ cho có. Các chính sách mới đã nói rất rõ: đây là nhiệm vụ liên ngành, đòi hỏi sự tham gia đồng thời của nhà trường, gia đình, ngành y tế, chính quyền địa phương và các tổ chức xã hội. Nếu vẫn giữ tư duy “giao” cho một ngành chịu trách nhiệm, chương trình sức khỏe học đường 2026–2035 sẽ lặp lại vòng luẩn quẩn thiếu nhân lực, thiếu cơ sở vật chất, thiếu kết nối.
Tại một hội thảo chính sách, các cơ quan trung ương đã triển khai Quyết định 973/QĐ-TTg phê duyệt Chương trình sức khỏe học đường giai đoạn 2026–2035 và Quyết định 1991/QĐ-BGDĐT về kế hoạch thực hiện chương trình của ngành giáo dục. Đây là bước khởi động quan trọng, nhưng nếu không chuyển hóa thành cơ chế phối hợp cụ thể ở từng địa phương, mọi mục tiêu đẹp trên giấy sẽ dừng ở khẩu hiệu.
Vì sao phải là một hệ sinh thái cùng hành động?
Bối cảnh giai đoạn 2019–2025 cho thấy bức tranh không đồng đều: ở nhiều nơi, nhất là miền núi, vùng sâu, vùng xa, điều kiện bảo đảm cho y tế trường học vẫn hạn chế, chính sách dinh dưỡng học đường chưa hoàn thiện, việc tổ chức quản lý sức khỏe và giám sát bữa ăn còn nhiều bất cập, phối hợp liên ngành chưa đồng bộ và ứng dụng công nghệ thông tin còn yếu. Nói thẳng, chúng ta đang trả giá cho cách làm manh mún, mỗi ngành một mảng, thiếu một nhạc trưởng điều phối.
Nếu coi sức khỏe học đường chỉ là vài hoạt động kiểm tra sức khỏe, chương trình mới sẽ tiếp tục vấp. Chẳng hạn, giáo viên là người gần học sinh nhất, dễ phát hiện dấu hiệu rối loạn hướng nội như trầm cảm, lo âu hoặc hướng ngoại như gây hấn, bốc đồng. Nhưng từ phát hiện đến hỗ trợ lại phụ thuộc vào nhà tâm lý trường học, cơ sở y tế, dịch vụ xã hội và sự hợp tác của phụ huynh. Thiếu một quy trình phối hợp rõ ràng, mỗi bên chỉ làm phần mình rồi dừng lại, học sinh là người lãnh đủ.
Các chuyên gia quốc tế cũng nhắc rằng muốn xây dựng “Trường học nâng cao sức khỏe”, Việt Nam phải củng cố cơ chế phối hợp liên ngành với vai trò, trách nhiệm rõ ràng và có kế hoạch tài chính, giám sát từ đầu. Nói cách khác, sức khỏe học đường chỉ có ý nghĩa khi mọi mắt xích – từ giáo viên, nhân viên y tế, phụ huynh đến chính quyền – cùng ở trong một chuỗi giá trị, chia sẻ dữ liệu và trách nhiệm.
Chương trình sức khỏe 2026–2035: mục tiêu rõ nhưng “nút thắt” là phối hợp
Chương trình sức khỏe học đường giai đoạn 2026–2035 đặt ra những mục tiêu cụ thể: đến năm 2030, các cơ sở giáo dục cơ bản đáp ứng yêu cầu về nhân lực y tế trường học, phòng y tế, thuốc và trang thiết bị thiết yếu; bảo đảm nước sạch, vệ sinh, an toàn thực phẩm; tổ chức kiểm tra, theo dõi và quản lý sức khỏe người học. Giai đoạn 2031–2035 sẽ tiếp tục hoàn thiện nhân lực, cơ sở vật chất và chất lượng dịch vụ để đáp ứng đầy đủ nhu cầu chăm sóc trong bối cảnh chuyển đổi số và hội nhập quốc tế.
Một điểm tiến bộ là chương trình đặt trọng tâm vào sức khỏe tâm thần: cơ sở giáo dục phải tăng cường tư vấn tâm lý, giáo dục kỹ năng sống, kỹ năng ứng phó với các nguy cơ, phối hợp chặt chẽ giữa nhà trường, gia đình và cơ sở y tế trong phát hiện sớm và can thiệp. Điều này phù hợp với cảnh báo khoa học về hai nhóm rối loạn hướng nội và hướng ngoại ở trẻ em, thanh thiếu niên. Nhưng để các chương trình như “kết nối” phát huy tác dụng, năng lực nhà tâm lý trường học, kỹ năng giáo viên và sự tham gia của phụ huynh phải được nâng lên, chứ không thể chỉ dừng ở tập huấn hình thức.
Theo một lãnh đạo phụ trách học sinh, sinh viên, mục tiêu của chương trình là nâng cao chất lượng, hiệu quả công tác y tế trường học, tăng cường tuyên truyền, giáo dục, bảo vệ, chăm sóc, quản lý sức khỏe trong cơ sở giáo dục, bảo đảm điều kiện để người học phát triển toàn diện về thể chất, tinh thần. Câu hỏi then chốt là: ai sẽ chịu trách nhiệm nếu mục tiêu đó không đạt? Nếu không đi kèm cơ chế điều phối, giám sát và đánh giá trách nhiệm liên ngành, chương trình sẽ khó tạo chuyển biến ở từng trường, từng lớp.
Dinh dưỡng trẻ em học: sữa tươi chỉ là một mắt xích
Ở nhiều hội thảo, dinh dưỡng học đường luôn là chủ đề nóng, nhưng tranh luận thường bị bó hẹp vào câu hỏi “có nên cho trẻ uống sữa tươi?” thay vì nhìn toàn bộ bức tranh dinh dưỡng trẻ em học. Một đại diện doanh nghiệp nhấn mạnh rằng dinh dưỡng, vận động và môi trường học đường phải được xem như ba cấu phần gắn bó trong chiến lược nâng cao thể lực, trí lực, tầm vóc thế hệ trẻ. Nói cách khác, sữa tươi hay bất kỳ chương trình hỗ trợ bữa ăn nào cũng chỉ là một phần của hệ sinh thái sức khỏe học đường, không thể thay thế cho bữa ăn cân đối, giờ thể dục chất lượng và sân chơi an toàn.
Hiện nay, hệ thống chính sách về chăm sóc sức khỏe người học và dinh dưỡng học đường vẫn chưa hoàn thiện đầy đủ; việc tổ chức, quản lý sức khỏe học sinh, chăm sóc dinh dưỡng và giám sát bữa ăn học đường còn nhiều khó khăn. Thêm vào đó, sự phối hợp giữa gia đình và nhà trường về chế độ ăn khoa học, hợp lý chưa hiệu quả, dẫn tới tình trạng một số trường cố gắng chuẩn hóa bữa ăn, nhưng về nhà trẻ lại đối mặt với đồ ăn thiếu lành mạnh.
Các chương trình sức khỏe và dinh dưỡng học đường được đánh giá là khoản đầu tư hiệu quả để bảo đảm tiềm năng con người và phát triển nguồn nhân lực. Tuy nhiên, nếu thiết kế mà không có tiếng nói của ngành y tế, không lắng nghe phụ huynh, không gắn với theo dõi sức khỏe định kỳ thì dễ rơi vào hình thức. Hệ sinh thái sức khỏe học đường phải nhìn dinh dưỡng như một trục quan trọng, được đo bằng dữ liệu sức khỏe, không chỉ bằng hợp đồng cung ứng thực phẩm.
Huy động và điều phối nguồn lực: từ “tài trợ cho học sinh” sang “đầu tư cho con người”
Một trong những điểm thành công hiếm hoi là nhiều địa phương đã dám áp dụng chính sách an sinh cụ thể, như hỗ trợ 50% mức đóng bảo hiểm y tế cho học sinh thuộc diện tự tham gia ở Bắc Ninh, đồng thời đặt vấn đề phải mở rộng nguồn lực để chăm sóc sức khỏe theo hướng toàn diện, công bằng. Đây là minh chứng rằng khi chính quyền địa phương coi sức khỏe học đường là ưu tiên, phối hợp liên ngành sẽ tạo ra thay đổi rõ rệt cho từng gia đình.
Ở tầm quốc gia, các cơ quan quản lý xác định phải hoàn thiện chính sách về danh mục thiết bị, kỹ thuật thiết yếu trong y tế trường học; vị trí việc làm, định mức nhân sự; dinh dưỡng và tổ chức bữa ăn; đồng thời đẩy mạnh chuyển đổi số, tăng cường phối hợp và huy động nguồn lực xã hội. Trong bối cảnh ngân sách có giới hạn, huy động nguồn lực xã hội là yêu cầu tất yếu, nhưng không chỉ là thêm tiền, mà phải đưa đúng nơi cần thiết, sử dụng minh bạch, đúng mục tiêu.
Một nhà báo đã nêu thẳng 5 rào cản của sức khỏe học đường: nhận thức, cơ chế pháp lý, năng lực, niềm tin và điều phối. Cần chuyển từ tư duy “tài trợ cho học sinh” sang “đầu tư cho con người và nguồn nhân lực tương lai”. Điều này chỉ xảy ra khi Nhà nước giữ vai trò kiến tạo, các sở ngành phối hợp, địa phương tổ chức, nhà trường làm trung tâm, gia đình đồng hành, doanh nghiệp và tổ chức xã hội bổ sung nguồn lực, còn báo chí đảm nhận vai trò truyền thông, giám sát. Nếu mỗi bên chỉ làm phần mình mà không cùng điều phối, hệ sinh thái sức khỏe học đường sẽ mãi lỏng lẻo.
