Ngoại khóa tự nguyện trên giấy, ép buộc trong thực tế
Chính sách chống ép buộc ngoại khóa tại TPHCM là tập hợp các quy định của ngành giáo dục yêu cầu mọi hoạt động ngoài giờ chính khóa phải bảo đảm tính thiết thực, tự nguyện, minh bạch về kinh phí và tuyệt đối không được dùng như điều kiện đánh giá hay xếp loại học sinh; đồng thời trường phải có phương án học tập phù hợp cho những em không tham gia để bảo vệ đầy đủ quyền lợi học sinh trong hệ thống giáo dục công lập. Vấn đề là, trên thực tế, nhiều trường đang biến quy định bảo vệ thành công cụ ràng buộc, đặt phụ huynh và học sinh vào thế “không ký thì mất quyền lựa chọn”. Đây không còn là chuyện kỹ thuật tổ chức, mà là dấu hiệu lệch chuẩn nghiêm trọng của chính sách giáo dục TPHCM khi đi vào đời sống.
Văn bản của Sở: nói rõ "tuyệt đối không ép buộc"
Ngày 25-9, Sở GD&ĐT TPHCM gửi văn bản đến tất cả cơ sở giáo dục trên địa bàn, siết chặt việc tổ chức hoạt động ngoại khóa. Theo đó, hoạt động ngoại khóa phải gắn với mục tiêu, nội dung giáo dục cụ thể, phù hợp chương trình phổ thông và mầm non, không tổ chức quy mô quá lớn, tránh gây áp lực hay rủi ro cho học sinh. Quan trọng hơn, văn bản khẳng định: việc tổ chức các hoạt động giáo dục ngoài giờ chính khóa phải được sự đồng thuận của cha mẹ học sinh, người học tham gia trên tinh thần tự nguyện và "tuyệt đối không ép buộc học sinh tham gia". Đồng thời, các trường không được lấy việc tham gia hoạt động ngoại khóa làm tiêu chí đánh giá, xếp loại học sinh, và phải có phương án học tập cho học sinh không tham gia nếu hoạt động diễn ra trong ngày học. Đây là bước tiến rõ ràng về quyền lợi học sinh, nhưng chỉ có ý nghĩa khi được thực thi nghiêm túc.
Văn bản cũng yêu cầu trường học công khai mục đích, nội dung, thời gian, địa điểm, lịch trình, đơn vị phối hợp, phương tiện di chuyển và mức kinh phí dự kiến tới phụ huynh. Đồng thời, phải quan tâm hỗ trợ, miễn, giảm kinh phí cho học sinh có hoàn cảnh khó khăn. Về nguyên tắc, đây là hàng rào pháp lý chống lạm thu và chống ép buộc ngoại khóa, đặt trách nhiệm rõ ràng lên người đứng đầu cơ sở giáo dục. Nếu trường vẫn dùng các hoạt động liên kết trường học như công cụ phân loại, ràng buộc thì không chỉ vi phạm chính sách giáo dục TPHCM mà còn xâm hại trực tiếp quyền lựa chọn của học sinh và phụ huynh.
Nguyễn Thị Thập: lớp bán trú gắn chặt với môn liên kết
Trái ngược tinh thần tự nguyện, trường THCS Nguyễn Thị Thập lại yêu cầu phụ huynh cam kết cho học sinh tham gia đầy đủ các môn liên kết như STEM, kỹ năng sống, IC3… trong suốt thời gian học, nếu không chỉ được học 1 buổi/ngày. Theo phản ánh, phụ huynh nào không đăng ký thì con sẽ không được học lớp tiếng Anh tăng cường và không được học bán trú 2 buổi/ngày, buộc phải chọn lớp 1 buổi. Nhiều gia đình cho rằng chương trình chính khóa vốn đã nặng, không có nhu cầu tất cả hoạt động liên kết trường học; nhưng vì muốn con được học bán trú nên vẫn phải ký cam kết. "Trường THCS Nguyễn Thị Thập yêu cầu phụ huynh cam kết tham gia đầy đủ chương trình nhà trường. Nếu không tham gia, học sinh sẽ được chuyển sang lớp một buổi". Đây là dạng ép buộc ngoại khóa tinh vi: không nói "bắt buộc", nhưng dùng quyền lợi học sinh để gây sức ép.
Thực tế, trường tổ chức các chương trình IC3, STEM, kỹ năng sống, tiếng Anh với người bản ngữ và các môn năng khiếu, gắn chúng vào thời khóa biểu xen kẽ với tiết chính khóa buổi sáng, buổi chiều. Khi hoạt động liên kết trường học được bố trí như vậy, học sinh không đăng ký gần như không thể chủ động ra về sau phần học chính khóa, đặt gia đình vào thế khó xử. Trường cho biết có 51 lớp với hơn 2.000 học sinh bán trú, cho thấy mô hình 2 buổi là nhu cầu thực tế rất lớn. Nhưng việc ràng buộc mô hình bán trú với hàng loạt môn liên kết đã biến nhu cầu chính đáng của phụ huynh thành công cụ để trường dễ dàng giữ học sinh trong các chương trình dịch vụ của mình. Đây không chỉ là vấn đề cách tổ chức, mà là dấu hiệu xem nhẹ quyền lợi học sinh và đi ngược chính sách giáo dục TPHCM chống ép buộc ngoại khóa.
Minh bạch kinh phí và giá trị thực: phụ huynh có đang được lựa chọn?
Theo quy định, nhà trường phải công khai đầy đủ thông tin về hoạt động ngoại khóa và chương trình liên kết, trong đó có mức kinh phí dự kiến và giá trị giáo dục mang lại. Nhưng phụ huynh Nguyễn Thị Thập phản ánh nhiều môn liên kết dạy qua loa, sơ sài, học sinh "nhiều tiết chỉ ngồi xem phim tài liệu hoặc tự tìm hiểu" nên thấy mất thời gian, không hiệu quả. Trong khi đó, các khoản thu đang áp dụng theo mức năm học trước: ngoại ngữ với người nước ngoài 230.000 đồng, IC3 170.000 đồng, STEM 90.000 đồng, kỹ năng sống 80.000 đồng, tăng cường tiếng Anh 69.000 đồng, lớp năng khiếu 69.000 đồng. Trường khẳng định năm học 2026-2027 chưa chốt mức thu, sẽ xây dựng theo quy định của TPHCM và đúng thẩm quyền. Vấn đề không nằm ở con số, mà ở chỗ phụ huynh có quyền từ chối khi thấy giá trị thấp hay không. Nếu từ chối đồng nghĩa với mất chỗ bán trú, mất lớp tiếng Anh tăng cường, thì sự minh bạch về kinh phí chỉ còn là hình thức.
Sở GD&ĐT TPHCM đã yêu cầu các trường hỗ trợ, miễn, giảm kinh phí cho học sinh khó khăn khi tổ chức hoạt động ngoại khóa, đặt an toàn và quyền lợi học sinh lên hàng đầu. Tuy nhiên, nếu cấu trúc chương trình được thiết kế để học sinh "khó thoát" khỏi các gói liên kết, thì mọi chính sách hỗ trợ cũng không chữa được gốc rễ: đó là tư duy coi học sinh là nguồn thu chứ không phải đối tượng được phục vụ. Phụ huynh có quyền đặt câu hỏi: tại sao quyền được học bán trú, quyền được phân lớp theo nhu cầu lại bị hoán đổi bằng việc phải mua trọn gói một loạt môn liên kết? Khi câu trả lời vẫn là các mẫu cam kết dài hạn, chúng ta phải thẳng thắn thừa nhận: ép buộc ngoại khóa vẫn tồn tại, ngay trong lòng những văn bản bảo vệ quyền lợi học sinh.
Nếu không chấn chỉnh, quy định sẽ thành khẩu hiệu
Nhìn từ vụ Nguyễn Thị Thập, có thể thấy khoảng cách rõ rệt giữa chính sách giáo dục TPHCM và thực tế áp dụng tại trường. Một bên khẳng định "tuyệt đối không ép buộc học sinh tham gia", cấm dùng ngoại khóa làm tiêu chí xếp loại, buộc công khai thông tin và hỗ trợ học sinh yếu thế. Bên kia lại dùng hoạt động liên kết trường học làm điều kiện để được học bán trú, tiếng Anh tăng cường, và sắp thời khóa biểu theo cách khiến việc từ chối gần như bất khả thi. Nếu không có kiểm tra, xử lý và tiếng nói mạnh mẽ từ phụ huynh, những văn bản tiến bộ sẽ chỉ còn là khẩu hiệu. Chấn chỉnh không phải để triệt tiêu ngoại khóa, mà để trả ngoại khóa về đúng bản chất: cơ hội mở rộng trải nghiệm cho học sinh, được lựa chọn một cách tự nguyện, trên cơ sở thông tin và kinh phí minh bạch, thay vì một gói "bắt buộc" được bọc trong các cam kết nhập học.
