Nghịch lý 107%: Khi “cung vượt cầu” nhưng học sinh vẫn không đủ sách
Nghịch lý thiếu sách giáo khoa hiện nay là tình trạng số lượng sách được in ấn và cung ứng thống kê trên toàn hệ thống đã vượt nhu cầu đăng ký ban đầu, nhưng do phân bổ lệch, đặt hàng chậm, phụ huynh mua trùng lặp và sự khác biệt giữa số liệu trên giấy với nhu cầu thực tế tại từng lớp, từng trường, nhiều học sinh vẫn bước vào năm học mới trong cảnh không có đủ bộ sách hoàn chỉnh để học tập hằng ngày trên lớp và ở nhà.
Tại TPHCM, nhà xuất bản đã cung ứng 26.931.865 bản sách giáo khoa, tương đương 107% nhu cầu được tổng hợp. Thế nhưng phụ huynh vẫn phải xếp hàng dài mua sách khi năm học đã bắt đầu, còn không ít học sinh chỉ thiếu một vài cuốn nhưng vẫn bị động trong việc học. Nguyên nhân không nằm ở chỗ in thiếu, mà ở chỗ cung ứng sách TPHCM đang lệch nhịp với nhu cầu thực tế tại trường: phụ huynh có thể mua hai bộ cho một học sinh; có trường chưa đặt đủ; có nơi đã nhận sách nhưng thiếu một số đầu mục. Điều này cho thấy bài toán SGK không chỉ là chuyện số lượng, mà là chất lượng quản lý chuỗi cung ứng.
Lỗ hổng phân phối: từ số liệu kế hoạch đến thực tế trên bàn học
Vấn đề cốt lõi của thiếu sách giáo khoa không nằm ở khâu in ấn, mà ở cách hệ thống chuyển sách từ kho về đúng tay từng học sinh. Số liệu chung rất đẹp: trên phạm vi cả nước, nhà xuất bản cho biết đã phát hành 228 triệu bản SGK và 84 triệu bản sách bài tập, sách tham khảo, vượt hơn 150% số lượng đặt hàng ban đầu. Nhưng đằng sau con số ấn tượng đó là những “điểm mù” phân phối: nơi thừa, nơi thiếu, nơi sách nằm trong thư viện hoặc trong tủ của gia đình đã mua hai bộ, trong khi học sinh lớp bên cạnh vẫn phải photo hoặc chép tay bài.
TPHCM là ví dụ điển hình. Dù cung ứng sách TPHCM đạt 107% nhu cầu tổng hợp, một số trường chỉ nhận được một phần cơ cấu bộ sách, còn thiếu lẻ tẻ vài cuốn vì nguồn cung một số môn chưa đầy đủ. Các trường khác lại không đăng ký đặt sách do phụ huynh tự mua, khiến dữ liệu đặt hàng bị lệch so với số học sinh thực tế. Đây là hậu quả tất yếu của mô hình dự báo theo kế hoạch tĩnh, trong khi nhu cầu ở cấp trường, cấp lớp luôn biến động đến sát ngày khai giảng.
Trường học tự xoay xở: từ mượn sách thư viện đến luân chuyển sách cũ
Trong khi khâu cung ứng điều chỉnh chậm, các trường không thể chờ sách mới về kho rồi mới dạy. Họ buộc phải trở thành “nhà điều phối” tại chỗ, xoay xở mọi nguồn lực để hỗ trợ học sinh. Ở TPHCM, các trường được yêu cầu khai thác tối đa số sách đã trang bị cho thư viện, tổ chức cho học sinh mượn sách thư viện trong thời gian thiếu sách. Đây là giải pháp đơn giản nhưng cho thấy trách nhiệm của nhà trường: biến thư viện từ nơi lưu trữ sang nơi cứu nguy ngay tuần học đầu.
Cùng lúc, nhiều trường vận động phụ huynh đã mua hai bộ sách cho mượn một bộ, và kêu gọi học sinh lớp trên tặng hoặc cho mượn sách cũ để học sinh lớp dưới dùng tạm. Ở các địa phương khác, việc quyên góp, lưu giữ và sử dụng lại SGK đã trở thành hoạt động thường xuyên, giúp hình thành các tủ sách dùng chung và hạn chế lãng phí. Thực tế này cho thấy, khi hệ thống cung ứng gặp trục trặc, chính các cộng đồng học đường – thư viện, phụ huynh, học sinh – đang gồng mình vá những lỗ hổng để quyền học tập không bị gián đoạn.
Sách giáo khoa điện tử và lớp học không phụ thuộc hoàn toàn vào bản in
Một điểm sáng đáng ghi nhận trong bối cảnh thiếu sách giáo khoa là sự chuyển dịch mạnh hơn sang sách giáo khoa điện tử và tài nguyên số. Khi bản in đến chậm, câu hỏi không nên là “chờ đến bao giờ”, mà là “có thể dạy và học thế nào với những gì đang có”. Các trường tại TPHCM đã được hướng dẫn tăng cường sử dụng công nghệ thông tin để thay thế sách giấy, đảm bảo việc học không bị gián đoạn. Phụ huynh, học sinh có thiết bị và kết nối Internet có thể truy cập sách giáo khoa điện tử PDF hoàn toàn miễn phí trên trang chính thức taphuan.nxbgd.vn.
Đi cùng với đó, giáo viên chủ động thiết kế bài giảng điện tử, phiếu bài tập và tài liệu tóm tắt kiến thức để học sinh vẫn theo kịp chương trình trong giai đoạn chuyển tiếp. Thực tế ở một số trường, dù học sinh còn thiếu một số môn như Lịch sử, Địa lý hay các môn tự chọn, việc học vẫn diễn ra bình thường nhờ sử dụng SGK điện tử, chia sẻ sách giấy và giải pháp dạy học linh hoạt của giáo viên. Đây không chỉ là giải pháp tình thế, mà còn gợi mở hướng xây dựng mô hình lớp học ít phụ thuộc hơn vào một bộ sách duy nhất.
Từ đối phó ngắn hạn tới cải tổ dài hạn chuỗi cung ứng sách
Những gì đang diễn ra cho thấy hệ thống giáo dục đã phản ứng kịp thời để hỗ trợ học sinh, nhưng vẫn mới dừng ở mức “chữa cháy”. Hiện tại, 100% trường học ở TPHCM đã chốt nhu cầu lần hai, đăng ký mua bổ sung số sách còn thiếu và đang chờ sách được vận chuyển, bàn giao trực tiếp về trường. Sở giáo dục phối hợp với đơn vị cung ứng để đẩy nhanh bàn giao, trong khi nhà xuất bản cam kết giao sách theo tiến độ thống nhất với từng trường và tiếp tục điều tiết, bổ sung sách cho thị trường trong những ngày giữa tháng 9.
Nhưng nếu không thay đổi cách lập kế hoạch và phân phối, nghịch lý cung vượt cầu vẫn sẽ lặp lại mỗi năm. Cần một hệ thống dữ liệu “sống” ở cấp trường, cập nhật liên tục số học sinh, số bộ sách đã có, số còn thiếu, từ đó điều chỉnh in ấn và vận chuyển theo nhu cầu thực, thay vì chạy theo các bảng tổng hợp cố định nhiều tháng trước. Song song, các giải pháp như mượn sách thư viện, luân chuyển sách cũ, sách giáo khoa điện tử và bài giảng số nên được thể chế hóa như một phần của chính sách hỗ trợ học sinh lâu dài, chứ không chỉ kích hoạt khi “cháy” sách. Khi đó, quyền tiếp cận tri thức của học sinh sẽ ít phụ thuộc vào may rủi của khâu cung ứng, và hệ thống giáo dục sẽ bớt bị động trước mỗi mùa khai giảng.
