Thực phẩm giả mạo: Khi “đặc sản” chỉ còn là cái mác
Thực phẩm giả mạo là những sản phẩm bị đánh tráo nguồn gốc, gắn mác đặc sản hoặc thương hiệu nổi tiếng nhằm bán giá cao hơn, khiến người tiêu dùng hiểu sai về chất lượng, xuất xứ và chấp nhận trả khoản tiền không tương xứng với giá trị thật của món hàng, thậm chí đối mặt nguy cơ mất an toàn thực phẩm mỗi lần bày lên mâm cơm gia đình.
Những vụ việc thịt trâu nhập khẩu giá rẻ được biến thành “đặc sản Tây Bắc” hay nông sản vô danh khoác áo thương hiệu nổi tiếng cho thấy sự gian dối về nguồn gốc đã diễn ra nhiều năm và ở quy mô ngày càng lớn. Đây không còn là vài gói hàng bán chộp giật mà là những đường dây kinh doanh có tính toán, đánh vào niềm tin và cảm xúc người mua. Khi mạng xã hội trở thành “chợ khổng lồ” doanh thu hàng chục tỷ đô, việc giả mạo nguồn gốc nông sản càng có cơ hội lan rộng hơn.
Từ thịt trâu Ấn Độ tới sâm Ngọc Linh giả: Bài học đắt giá
Vụ việc liên quan tới nhân vật được nhiều người biết tới với tên Hải Sapa TV là ví dụ điển hình cho cách thức “hô biến” hàng nhập khẩu thành đặc sản địa phương. Cơ quan điều tra xác định công ty liên quan đã nhập nguyên liệu thịt trâu đông lạnh Ấn Độ để sản xuất thịt trâu sấy khô tê cay. Vợ của người này đã mua lượng sản phẩm với tổng giá trị tới 30 tỷ đồng trong giai đoạn từ 2022 đến 2025 rồi cùng chồng quảng cáo trên mạng xã hội dưới tên “thịt trâu sấy đặc sản Tây Bắc” kèm logo riêng để bán ra thị trường.
Trên chợ mạng, loại thịt trâu gác bếp này được rao bán với giá tới 600.000 đồng cho mỗi gói 500g, tức 1kg thịt trâu nguồn gốc Ấn Độ, được quảng cáo là đặc sản Tây Bắc, có giá 1,2 triệu đồng. Đây là một câu chuyện tiêu biểu cho cách biến hàng giá rẻ thành giá cao, biến hàng không thương hiệu thành sản phẩm mang thương hiệu nổi tiếng. Người mua không chỉ mất tiền vì tin vào “đặc sản” mà còn tiếp tay cho vòng xoáy gian dối trên thị trường.
Sâm Lai Châu đội lốt sâm Ngọc Linh và những cú lừa bằng livestream
Không chỉ thịt trâu nhập khẩu bị gắn mác đặc sản, thị trường còn chứng kiến việc sâm Lai Châu được bán dưới tên sâm Ngọc Linh để nâng giá trị thương mại. Một TikToker tên Lê Thị Thanh Hằng đã bị khởi tố vì livestream bán sâm Lai Châu nhưng giới thiệu với người xem là sâm Ngọc Linh chính gốc từ Kon Tum. Trước đó, người này từng kinh doanh sâm Ngọc Linh thật, nhưng sau đó chuyển sang mua cây, củ sâm Lai Châu do có hình thái tương đồng và giá thấp hơn, rồi tiếp tục gắn mác sâm Ngọc Linh khi bán hàng.
Đây không phải trường hợp cá biệt. Một công ty khác đã lập chi nhánh “ảo” tại vùng cao, in trên bao bì dòng chữ “Đặc sản vùng cao” dù không hề có hoạt động sản xuất tại địa phương, sử dụng hơn 1.000 tấn thịt đông lạnh để làm khoảng 400 tấn thịt sấy khô, thu doanh thu ước tính hơn 100 tỷ đồng. Những con số này cho thấy gian dối về nguồn gốc sản phẩm không dừng ở vài triệu hay vài trăm triệu mà đã lên tới vài chục, thậm chí cả trăm tỷ đồng.
Vì sao người tiêu dùng dễ “ăn cú lừa” giữa chợ online tỷ đô?
Khi thương mại điện tử bùng nổ, người tiêu dùng có thể mua nông sản chỉ sau vài cú nhấp chuột và vài phút xem livestream. Một trong những động lực của thị trường là mô hình video commerce thông qua livestream và KOLs trên các nền tảng lớn, giúp sức mua tăng mạnh. Nhưng chính môi trường này lại khiến người mua dễ “ăn cú lừa” bởi những câu chuyện kể về đặc sản qua video ngắn, tên tuổi người nổi tiếng và thói quen mua hàng bằng cảm tính.
Nhiều người nổi tiếng bán hàng không chỉ bán công dụng sản phẩm mà còn bán niềm tin, lợi dụng “hiệu ứng hào quang” của mình. Theo nhận định được nêu trong tài liệu, người mua thường sợ lỡ cơ hội, chốt đơn trong vài giây nên bỏ qua bước kiểm chứng sản phẩm. Nắm được tâm lý đó, không ít người đã đánh tráo nguồn gốc để trục lợi lớn, điển hình là vụ thịt trâu Ấn Độ thành đặc sản Tây Bắc hay sâm Lai Châu thành sâm Ngọc Linh. Khi niềm tin sụp đổ, hậu quả không chỉ với người bán gian dối mà còn tác động tới cả những nông dân làm ăn chân chính.
Làm gì để kiểm tra nguồn gốc và bảo vệ gia đình khỏi thực phẩm giả mạo?
Muốn bảo vệ gia đình khỏi thực phẩm giả mạo, người tiêu dùng không thể tiếp tục mua hàng hoàn toàn bằng cảm tính. Hệ thống truy xuất nguồn gốc cho hàng hóa nông, lâm, thủy sản đã được ngành nông nghiệp triển khai từ ngày 1/7 nhằm minh bạch hành trình sản phẩm từ nơi sản xuất đến bàn ăn. Cùng với đó là các quy định chặt chẽ về quản lý chất lượng hàng hóa, tem nhãn, truy xuất nguồn gốc và trách nhiệm của người bán, người livestream, KOLs, KOC khi quảng cáo sản phẩm. Vấn đề là nếu cơ quan chức năng buông lỏng khâu hậu kiểm, những quy định này sẽ chỉ nằm trên giấy.
Trong bối cảnh mạng xã hội là chợ online khổng lồ, các nền tảng và cơ quan quản lý cần tăng cường kiểm soát chất lượng, xây dựng kênh tiếp nhận phản ánh nhanh và hiệu quả hơn. Về phía người tiêu dùng, mỗi quyết định mua hàng nên bắt đầu từ việc kiểm tra nguồn gốc, đọc kỹ tem nhãn, đối chiếu thông tin truy xuất thay vì tin hoàn toàn vào lời quảng cáo. Khi chúng ta tỉnh táo trước những câu chuyện “đặc sản”, niềm tin dành cho nông sản sạch và người sản xuất chân chính mới có cơ hội được bảo vệ lâu dài.
