Một lần nội soi, thêm một lớp hỗ trợ
AI nội soi tiêu hóa là công nghệ phân tích hình ảnh hoặc video nội soi để hỗ trợ nhận diện và phân loại những vùng bất thường, giúp bác sĩ có thêm căn cứ khi thăm khám. Tại hội nghị cập nhật tiến bộ trong quản lý bệnh tiêu hóa và gan mật sáng 25/10, GS.TS Đào Văn Long cho biết nhóm nghiên cứu trong nước đã phát triển phương pháp đa nhiệm có thể tự động phân tích luồng video nội soi đường tiêu hóa trên và hỗ trợ phát hiện năm nhóm tổn thương. Điểm đáng chú ý không chỉ là số nhóm bệnh được nhận diện, mà là khả năng hỗ trợ trong cùng một lần nội soi thay vì tập trung vào một dấu hiệu đơn lẻ. Đây là hướng đi đáng quan tâm trong bối cảnh tổn thương tiêu hóa có thể âm thầm tiến triển, khiến người bệnh khó nhận biết vấn đề trước khi có triệu chứng rõ ràng. Công nghệ không bảo đảm mọi bất thường đều được phát hiện, nhưng có thể giúp bác sĩ chú ý hơn tới vùng nghi ngờ.
Năm nhóm được hệ thống hỗ trợ nhận diện gồm viêm thực quản trào ngược, ung thư thực quản, ung thư dạ dày, viêm dạ dày và loét hành tá tràng. Việc đưa cả tổn thương viêm, loét lẫn ung thư vào một thuật toán có ý nghĩa thực tế: bác sĩ quan sát được một vùng nghi ngờ có thể nhận thêm cảnh báo để cân nhắc đánh giá kỹ hơn. Tuy nhiên, cảnh báo của AI không đồng nghĩa với kết luận mắc bệnh. Giá trị của hệ thống nằm ở việc bổ sung một công cụ quan sát, còn chẩn đoán và lựa chọn bước tiếp theo vẫn cần dựa trên đánh giá chuyên môn.
Phát hiện sớm có thể thay đổi cách điều trị
Lý do nên chú ý đến công nghệ này nằm ở khoảng cách lớn giữa phát hiện sớm và phát hiện muộn. Ung thư đường tiêu hóa có thể tiến triển âm thầm, trong khi trước đây hình ảnh nội soi độ phân giải thấp và khả năng phóng đại hạn chế khiến việc quan sát những bất thường nhỏ khó khăn hơn. Các hệ thống độ phân giải cao, nhuộm màu ảo, phóng đại hình ảnh và ánh sáng chuyên biệt đã mở rộng khả năng quan sát; AI có thể bổ sung bằng cách cảnh báo vùng nghi ngờ, góp phần giảm nguy cơ bỏ sót và tăng tính nhất quán trong đánh giá. Theo GS.TS Đào Văn Long, các nghiên cứu được ông dẫn lại tại khu vực phía Bắc và phía Nam cho thấy khoảng 50–80% bệnh nhân ung thư gan được phát hiện khi bệnh đã ở giai đoạn tiến triển. Dù con số này nói về ung thư gan, nó nhấn mạnh một vấn đề rộng hơn: chờ triệu chứng rõ ràng có thể làm mất thời gian quý giá.
Với ung thư thực quản và ung thư dạ dày, phát hiện tổn thương ở giai đoạn phù hợp có thể mở ra lựa chọn điều trị ít xâm lấn hơn. Nhiều tổn thương tiêu hóa, khi được phát hiện đúng thời điểm, có thể được cắt bỏ qua nội soi mà người bệnh không cần phẫu thuật hoặc hóa trị. Đây là lợi ích có ý nghĩa với người bệnh: không chỉ tăng cơ hội xử trí sớm mà còn có thể giảm gánh nặng của điều trị. Dẫu vậy, AI không tự tạo ra lợi ích này nếu người bệnh bỏ qua thăm khám hoặc bác sĩ không đánh giá đầy đủ hình ảnh. Phát hiện ung thư sớm vẫn phụ thuộc vào quy trình nội soi có chất lượng, theo dõi phù hợp và quyết định lâm sàng.
AI là trợ lý, không phải người ra quyết định
Cần nhìn nhận đúng giới hạn của công nghệ: thuật toán hỗ trợ phát hiện chứ không thay thế bác sĩ. Chất lượng hình ảnh, điều kiện quan sát và kinh nghiệm người nội soi vẫn ảnh hưởng đến việc nhận diện tổn thương. AI có thể đưa ra cảnh báo nhanh và nhất quán hơn, nhưng cảnh báo phải được bác sĩ kiểm tra, đối chiếu với hình ảnh và bối cảnh của người bệnh. Như PGS.TS.BS Đào Việt Hằng nhấn mạnh, công nghệ chỉ có ý nghĩa khi nâng cao chất lượng thăm khám mà vẫn bảo đảm bác sĩ đưa ra quyết định chuyên môn cuối cùng. Vì vậy, không nên xem kết quả từ hệ thống như một chẩn đoán độc lập, cũng không nên dùng nó làm lý do trì hoãn nội soi hay theo dõi định kỳ. AI tốt nhất khi làm tăng khả năng chú ý của bác sĩ, chứ không làm giảm vai trò của họ.
Nhóm nghiên cứu hướng tới làm chủ công nghệ trong nước và giảm sự phụ thuộc vào các sản phẩm thương mại được thiết kế riêng cho từng hãng thiết bị nội soi. Đây là mục tiêu thực tế: khả năng tương thích với nhiều hệ thống có thể giúp việc triển khai thuận tiện hơn, nhưng cần được chứng minh trong thực hành. Nghiên cứu đã được áp dụng tại ba cơ sở y tế: một trung tâm nội soi thuộc bệnh viện đại học ở Hà Nội, Phòng khám đa khoa Hoàng Long và Bệnh viện Đại học Kỹ thuật Y tế Hải Dương. Bước kế tiếp không nên chỉ là mở rộng số nơi sử dụng; cần tiếp tục kiểm chứng, tối ưu thuật toán và đánh giá hiệu quả trước khi ứng dụng rộng rãi. Một hướng nghiên cứu song song là tìm DNA khối u lưu hành trong nước tiểu, được kỳ vọng hỗ trợ phát hiện ung thư gan sớm, nhất là ở bệnh nhân có AFP âm tính.
Cơ hội đáng kể, nhưng không thay thế thăm khám
Thuật toán AI Việt hỗ trợ nhận diện năm nhóm tổn thương trong một lần nội soi là một tiến bộ đáng chú ý, nhất là khi danh sách bao gồm ung thư dạ dày và ung thư thực quản. Ý nghĩa lớn nhất không nằm ở lời hứa rằng máy có thể chẩn đoán thay con người, mà ở khả năng giúp bác sĩ rà soát hình ảnh có hệ thống hơn và chú ý đến những vùng dễ bị bỏ qua. Việc công nghệ đã được thử nghiệm tại một số cơ sở tạo nền tảng để đánh giá tiếp, nhưng chưa đồng nghĩa với việc đã sẵn sàng áp dụng rộng khắp. Với người bệnh, thông điệp nên rõ ràng: AI có thể hỗ trợ phát hiện ung thư sớm, song không thay thế thăm khám, theo dõi định kỳ hay đánh giá chuyên môn. Muốn biến tiềm năng thành lợi ích thực tế, cần kiểm chứng hiệu quả và giữ bác sĩ ở vị trí trung tâm của quyết định.
