Gian lận không còn là hiện tượng cá biệt, mà là một cơ chế vận hành
Vụ gian lận thi THPT Tuyên Quang là sự việc một điểm thi của Trường THPT chuyên Tuyên Quang bị Cơ quan An ninh điều tra Bộ Công an kết luận có sai phạm có tổ chức, xảy ra ở tất cả phòng thi và tất cả môn thi trong kỳ thi tốt nghiệp THPT, với hàng chục cán bộ giáo dục và quản lý bị khởi tố liên quan đến hành vi lợi dụng chức vụ, quyền hạn để can thiệp kết quả bài làm của thí sinh. Vấn đề cốt lõi ở đây không chỉ là vài bài thi bị nâng điểm, mà là việc cả hệ thống coi thi, chấm thi tại một điểm thi bị biến dạng theo hướng phục vụ gian lận. Khi sai phạm được đánh giá là "có tính chất đặc biệt nghiêm trọng", nghĩa là mức độ phá vỡ tính nghiêm minh và an toàn kỳ thi đã vượt xa khung xử lý nội bộ. Nếu chúng ta coi đây chỉ là một vụ việc buồn của riêng Tuyên Quang, thì đã bỏ qua lời cảnh báo về những lỗ hổng hệ thống đang tồn tại.
Cách thức tổ chức gian lận: từ sắp xếp giám thị đến giải đề, nhắc bài trong phòng thi
Theo thông tin từ Cục An ninh điều tra (A09), các bị can đã không hành động bộc phát, mà bàn bạc trước về cách tạo điều kiện cho thí sinh trong quá trình làm bài. Họ bố trí giám thị coi thi và sắp xếp số báo danh ở mỗi phòng sao cho thí sinh "có thể hỗ trợ nhau", đồng thời để giám thị lờ đi việc trao đổi, thậm chí tạo điều kiện cho việc trao đổi diễn ra. Không dừng lại ở đó, giáo viên được chỉ đạo giải đề thi bên ngoài, sau đó trực tiếp vào phòng thì thầm đáp án, hướng dẫn cách làm bài cho học sinh. Nếu đặt lên bàn cân đạo đức nghề giáo, đây là sự đảo ngược hoàn toàn: người thầy không còn là người bảo vệ sự trung thực, mà trở thành mắt xích chủ động trong dây chuyền sai phạm. Khi giám thị và thư ký điểm thi lại là người vận hành gian lận, mọi biện pháp kỹ thuật như camera hay niêm phong đề thi gần như mất tác dụng. Hệ thống quy chế bị vô hiệu hoá ngay từ bên trong.
Những con số bất thường: dấu hiệu đầu tiên của một vụ gian lận mang tính hệ thống
Điều trớ trêu là vụ gian lận thi THPT Tuyên Quang không bị phát hiện bởi thanh tra tại chỗ, mà bởi các con số quá đẹp sau khi Bộ Giáo dục và Đào tạo công bố điểm thi tốt nghiệp. Tại điểm thi THPT chuyên Tuyên Quang, trong 328 thí sinh có tới 147 em đạt điểm 10 môn Toán và 299 em đạt từ 9 trở lên; điểm trung bình môn này khoảng 9,58, cao nhất cả nước. Trong khi đó, toàn tỉnh chỉ có 154 điểm 10 môn Toán, nghĩa là gần như toàn bộ điểm tuyệt đối dồn vào một điểm thi. Đây là những con số gần như "phi thực tế" nếu xét tới đặc thù môn Toán và kỳ thi trên phạm vi toàn quốc. Một hệ thống bình thường phải coi các dữ liệu bất thường như vậy là tín hiệu báo động sớm, kích hoạt cơ chế kiểm tra độc lập thi cử. Việc tổ công tác chỉ được thành lập sau khi điểm thi được công bố cho thấy hệ thống giám sát chưa chủ động, vẫn phụ thuộc vào sự nghi ngờ hậu kiểm hơn là thiết kế phòng ngừa ngay từ đầu.
Vai trò lãnh đạo và việc điều tra mở rộng: trách nhiệm không thể dừng ở cấp trường
Khi số lượng bị can trong vụ sai phạm kỳ thi tốt nghiệp tại điểm thi chuyên Tuyên Quang tăng nhanh, một sự thật ngày càng rõ: đây không phải là câu chuyện của vài cá nhân lẻ tẻ. Từ những khởi tố ban đầu đối với thư ký điểm thi, phó hiệu trưởng điểm thi và hiệu trưởng trường chuyên, vụ án đã được Cơ quan An ninh điều tra Bộ Công an rút lên để trực tiếp điều tra, rồi từng bước mở rộng. Đến chiều 1/10, tổng cộng 41 người bị khởi tố về tội lợi dụng chức vụ, quyền hạn trong khi thi hành công vụ, trong đó có cả Giám đốc Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh Tuyên Quang, người giữ vai trò Phó Trưởng ban Thường trực Ban Chỉ đạo kỳ thi cấp tỉnh. Việc lãnh đạo ngành giáo dục địa phương bị khởi tố là tín hiệu mạnh: trách nhiệm thi cử không thể được cắt khúc ở cấp trường. Nếu cơ chế chỉ đạo, giám sát từ sở đến hội đồng thi vận hành tốt, một mạng lưới gian lận xuyên suốt từ giám thị tới giáo viên khó có thể tồn tại. Ngược lại, khi văn hoá thành tích và sức ép kết quả lấn át yêu cầu trung thực, thì chính những vị trí có quyền lực nhất lại dễ trở thành "nguồn" cho sai phạm.
Bài học cho hệ thống: cần một cách nhìn mới về an toàn kỳ thi
Cơ quan điều tra đánh giá vụ án tại điểm thi chuyên Tuyên Quang "có tính chất đặc biệt nghiêm trọng", ảnh hưởng trực tiếp tới tính công bằng của kỳ thi và niềm tin xã hội đối với công tác tổ chức thi. Điều này đặt ra yêu cầu phải xem lại mô hình an toàn kỳ thi hiện nay: chúng ta có quá nhiều quy định trên giấy, nhưng lại thiếu những cơ chế kiểm tra độc lập thi cử đủ sắc bén để phát hiện và ngăn chặn gian lận từ bên trong. Sau khi vụ việc bị phát giác, hồ sơ tiếp tục được mở rộng để làm rõ trách nhiệm các bên liên quan; song xử lý hình sự, kỷ luật chỉ là phản ứng sau cùng. Điều cần thiết hơn là biến vụ gian lận thi THPT Tuyên Quang thành bước ngoặt, buộc ngành giáo dục phải thiết kế lại quy trình từ khâu chọn nhân sự coi thi, phân công lãnh đạo hội đồng thi, đến việc phân tích dữ liệu điểm số theo thời gian thực. Khi những hệ thống đó chưa được xây dựng, mọi lời cam kết về an toàn kỳ thi vẫn chỉ là lời hứa dễ bị bẻ gãy bởi những nhóm lợi ích nhỏ nhưng có tổ chức.
