Xe điện Trung Quốc là gì và vì sao Bắc Mỹ phải quan tâm?
Xe điện Trung Quốc là các mẫu xe sử dụng động cơ điện, pin và hệ thống kết nối thông minh được sản xuất tại Trung Quốc, hiện đang mở rộng hiện diện toàn cầu và bắt đầu tiếp cận thị trường ô tô Bắc Mỹ thông qua các thỏa thuận nhập khẩu, chính sách thương mại ô tô và mạng lưới đại lý mới. Mấu chốt không chỉ là chuyện thêm vài thương hiệu lạ trong showroom; đây là câu chuyện về việc ai sẽ thống trị chuỗi giá trị xe điện, từ phần cứng, phần mềm cho tới dữ liệu người dùng. Người tiêu dùng ở Mỹ và Canada sẽ sớm phải lựa chọn giữa giá rẻ, công nghệ mới và những lo ngại về việc làm, an ninh dữ liệu, cũng như sự phụ thuộc công nghiệp vào Trung Quốc.
Canada mở cửa nhập khẩu, biến mình thành “cửa ngõ” xe điện Trung Quốc
Trọng tâm hiện nay là quyết định của Ottawa: Canada đồng ý cho nhập khẩu 49.000 xe điện Trung Quốc mỗi năm với thuế suất chỉ 6,1%, và sẽ tăng lên 70.000 xe trong 5 năm tới. Động thái này biến Canada thành thị trường ô tô hiếm hoi trong khu vực mở cửa rõ ràng cho xe điện Trung Quốc, trong khi Mỹ đánh thuế ô tô Trung Quốc ở mức khoảng 100% và siết chặt bằng hàng loạt quy định an ninh. Không phải ngẫu nhiên mà mùa thu năm nay, những đại lý đầu tiên của BYD, Geely, Chery sẽ đồng loạt xuất hiện tại Vancouver, Toronto, Montreal. Đây là bước cắm chân chiến lược: Canada chỉ là thị trường 1,85 triệu xe mỗi năm, nhưng là bàn đạp trực tiếp vào thị trường ô tô Bắc Mỹ rộng gần 20 triệu xe, trong đó 16,5 triệu xe nằm ở Mỹ.
Thỏa thuận thương mại này không diễn ra trong khoảng trống. Nó được ký sau khi Trung Quốc dùng sức ép kinh tế, áp thuế trừng phạt với hạt cải dầu Canada, buộc Ottawa bỏ mức thuế 100% trước đây đối với xe điện Trung Quốc. Nói cách khác, Bắc Kinh đang dùng thị trường khổng lồ và biện pháp trả đũa để uốn chính sách thương mại ô tô của Canada theo hướng có lợi cho mình. Điều đáng nói là các hãng như Tesla, Volvo, Lotus sản xuất tại Trung Quốc cũng dùng chung hạn ngạch với xe mang thương hiệu Trung Quốc, nghĩa là hệ sinh thái sản xuất tại Trung Quốc sẽ dần đan chặt vào thị trường này.
Mỹ dựng tường thuế, Ford gióng chuông báo động
Ngược với Canada, Washington chọn con đường phòng thủ tối đa. Mỹ áp thuế 100% với ô tô Trung Quốc, đồng thời đưa ra quy định an ninh quốc gia cấm các hãng xe Trung Quốc tiếp cận thị trường, kể cả khi xe được lắp ráp ngay trên đất Mỹ. Thêm vào đó, các quy định giới hạn ban hành tháng 1/2025 dưới thời cựu Tổng thống Joe Biden nhắm thẳng vào rủi ro an ninh và dữ liệu: từ đời xe 2027 sẽ cấm bán xe sử dụng phần mềm kết nối do Trung Quốc sản xuất, và đến đời 2030 sẽ cấm cả phần cứng kết nối có nguồn gốc Trung Quốc. Đây là cách Mỹ chặn từ gốc cái gọi là “máy tính trên bánh xe” có khả năng thu thập dữ liệu người dùng ngay trên lãnh thổ mình.
Tuy vậy, các lãnh đạo ngành vẫn không ảo tưởng. CEO Ford Jim Farley đã nói với nhân viên ngày 31/7 rằng Ford phải chuẩn bị cho khả năng các hãng xe Trung Quốc sẽ thâm nhập thị trường Mỹ trong 5–10 năm tới, dù rào cản thương mại hiện rất dày. Đây là câu nói nên được trích nguyên văn trong mọi cuộc tranh luận về chiến lược xe điện: “Ford đang phát triển một thế hệ EV giá rẻ hoàn toàn mới với mục tiêu đạt chi phí và hiệu quả đủ sức cạnh tranh với các đối thủ Trung Quốc”. Dù Thượng viện Mỹ đang thúc đẩy mở rộng lệnh cấm xe Trung Quốc, bản thân các hãng Mỹ hiểu rằng bức tường thuế không thể thay thế cho năng lực cạnh tranh công nghệ.
Biên giới mềm: Mexico, Canada và nguy cơ vòng tránh chính sách Mỹ
Trong khi Mỹ dựng tường, xe điện Trung Quốc lại “lách” qua các biên giới mềm. Các hãng Trung Quốc đã mở rộng thị phần nhanh ở Mexico, và giờ là một số lượng giới hạn xe điện được bán hợp pháp tại Canada theo thỏa thuận song phương. Hiệp định USMCA cho phép hàng hoá có tỷ lệ nội địa hóa đủ cao trong khu vực được lưu thông miễn thuế giữa ba nước. Nếu xe điện Trung Quốc, hoặc các linh kiện, dần cắm rễ chuỗi cung ứng, nhà máy và hệ thống phân phối tại Bắc Mỹ, chúng có thể trở thành “sản phẩm Bắc Mỹ” trên giấy tờ, dù giá trị gia tăng then chốt nằm ở Trung Quốc.
Ông Scott Paul, Chủ tịch Liên minh Sản xuất Mỹ, đã chỉ ra rằng trong khi thâm hụt thương mại Mỹ–Trung giảm, thâm hụt với Mexico lại tăng mạnh, cho thấy hàng Trung Quốc đi vòng qua nước láng giềng. Hạn ngạch nhập khẩu xe điện Trung Quốc mà Canada mở ra càng khuyến khích các hãng này xây dựng chuỗi cung ứng và nhà máy ở Bắc Mỹ, làm suy yếu mục tiêu tăng nội địa hóa sản xuất của USMCA. Đáng chú ý, khoảng 10% sản lượng ô tô của Mỹ hiện được xuất khẩu sang Canada; mỗi 1% thị phần Canada rơi vào tay xe sản xuất tại Trung Quốc là 1% thị phần bị bào mòn khỏi các nhà máy ở Mỹ. Đây không chỉ là câu chuyện thương mại; đó là bài toán việc làm cụ thể ở Detroit, Ontario hay Puebla.
Người tiêu dùng Bắc Mỹ được gì, mất gì từ làn sóng xe điện Trung Quốc?
Từ góc nhìn người tiêu dùng, xe điện Trung Quốc mang đến lời hứa về các mẫu EV giá phải chăng, đúng trong bối cảnh khảo sát cho thấy người Mỹ ngày càng quan tâm tới xe điện rẻ hơn, trong khi lựa chọn hiện tại còn hạn chế. Ở Canada, việc nhập khẩu xe điện Trung Quốc với thuế 6,1% mở ra cơ hội tiếp cận các mẫu xe nhiều công nghệ, mức giá dễ chịu hơn so với nhiều thương hiệu truyền thống. Cạnh tranh xe điện vì thế có thể buộc cả hãng Mỹ lẫn châu Âu phải tinh gọn hơn, giảm chi phí, và nghiêm túc đầu tư vào thế hệ EV mới thay vì chỉ dựa vào ưu thế thương hiệu.
Nhưng cái giá phải trả không hề nhỏ. Những chiếc “máy tính trên bánh xe” do Trung Quốc sản xuất có thể chạy ngay sát biên giới Mỹ mà không chịu các biện pháp bảo vệ dữ liệu của Washington. Canada hiện không yêu cầu lưu trữ dữ liệu trong nước hay thay thế phần mềm do Trung Quốc sản xuất, tạo ra lỗ hổng cho thông tin người dùng bị thu thập và chuyển ra ngoài. Với lao động, mỗi điểm phần trăm thị phần bị xe Trung Quốc lấy đi tại Canada đồng nghĩa với khả năng giảm đơn hàng cho nhà máy ở Mỹ. Lựa chọn của người tiêu dùng Bắc Mỹ vì vậy sẽ định hình không chỉ tương lai cạnh tranh xe điện, mà cả bản đồ việc làm và an ninh dữ liệu của khu vực.
