Tật khúc xạ trẻ em: Vấn đề sức khỏe cộng đồng mới của đô thị
Tật khúc xạ trẻ em là nhóm rối loạn thị giác gồm cận thị, viễn thị và loạn thị xuất hiện từ lứa tuổi mầm non, làm mắt không điều tiết được đúng cách, khiến hình ảnh không hội tụ rõ trên võng mạc, dẫn đến nhìn mờ kéo dài và có thể gây biến chứng nếu không được phát hiện, điều chỉnh kịp thời bằng kính, can thiệp y khoa và thay đổi lối sống. Điều đáng lo hơn con số thống kê là xu hướng trẻ hóa rõ rệt của cận thị ở trẻ. Theo số liệu của Bệnh viện Mắt Trung ương, tỉ lệ tật khúc xạ ở trẻ em tại Hà Nội đã đạt 51%, còn tại Thành phố Hồ Chí Minh lên tới 75,6% – những con số cho thấy đây không còn là chuyện vài em phải đeo kính, mà là vấn đề sức khỏe cộng đồng gắn chặt với quá trình đô thị hóa và chuyển đổi số.
Thiết bị điện tử và mắt: Khi lớp học, giải trí và cận thị trùng lên nhau
Cận thị ở trẻ không bùng lên trong khoảng trống; nó đi cùng làn sóng màn hình hóa mọi hoạt động học tập và giải trí. Từ điện thoại, máy tính bảng tới máy tính, trẻ liên tục nhìn gần, trong thời gian dài, với khoảng cách ngắn – đúng mô hình mà các chuyên gia nhãn khoa cảnh báo là “môi trường lý tưởng” cho cận thị học đường. Chương trình mục tiêu dân số đặt mục tiêu giảm tật khúc xạ ở trẻ nhưng đã không đạt, trong khi báo cáo năm 2024 ghi nhận tỉ lệ tật khúc xạ ở trẻ lên tới 47%, chủ yếu là cận thị và tập trung tại các thành phố lớn. Vấn đề không nằm ở việc có cho trẻ dùng thiết bị điện tử hay không – điều này gần như không thể đảo ngược – mà là ở chỗ người lớn đã giao màn hình cho trẻ mà thiếu quy tắc, thiếu giới hạn và thiếu trách nhiệm giám sát.
Thiếu hoạt động ngoài trời và môi trường học tập “bóp nghẹt” tầm nhìn
Cận thị ở trẻ không chỉ là câu chuyện của thiết bị điện tử và mắt, mà còn là hậu quả của một tuổi thơ bị thu hẹp trong bốn bức tường. Nhiều trường học ở đô thị gần như không có sân chơi, trẻ thiếu hẳn tầm nhìn xa, thiếu ánh sáng tự nhiên – những yếu tố được chứng minh giúp làm chậm tiến triển cận thị. Các chuyên gia nhấn mạnh việc thiếu hoạt động ngoài trời, cộng với thói quen ngồi học sai tư thế, đọc sách trong ánh sáng kém, nằm hoặc bò đọc, là “combo” nguy hiểm đẩy tật khúc xạ trẻ em tăng nhanh. Khi lịch học dày đặc, lớp học thêm nối lớp chính khóa, việc bảo vệ thị lực trẻ gần như không có chỗ đứng trong ưu tiên của gia đình và nhà trường. Kết quả là một thế hệ học sinh đạt điểm số cao nhưng đôi mắt mệt mỏi, mắt kính dày lên theo từng năm học.
Giải pháp chuyên gia: Kiểm soát tật khúc xạ từ thói quen đến công nghệ
Nếu coi tật khúc xạ trẻ em là “dịch bệnh âm thầm” của thời đại số, thì khuyến nghị của các chuyên gia là phác đồ phòng bệnh dài hơi hơn là chữa cháy ngắn hạn. Trước hết, tầm soát thị lực định kỳ ở trường và tại các cơ sở chuyên khoa mắt phải trở thành quy trình bắt buộc, không phải lựa chọn tùy ý của từng phụ huynh. Việc kê đơn kính, sử dụng kính đúng tiêu chuẩn, nguồn gốc rõ ràng, đặt trong khung pháp lý quản lý trang thiết bị y tế, là rào chắn tối thiểu chống lại tình trạng đeo kính “trôi nổi” gây hại thêm cho mắt. Bên cạnh đó, các giải pháp hiện đại như phần mềm nhắc nghỉ mắt, thiết lập giới hạn thời gian sử dụng thiết bị, bố trí ánh sáng học tập chuẩn, cùng hướng dẫn bài tập thư giãn thị lực cho trẻ, cần được xem như một phần của chương trình học – chứ không phải “phụ lục” ai nhớ thì làm.
Bảo vệ thị lực trẻ: Trách nhiệm chung, không thể “khoán trắng” cho bác sĩ
Bảo vệ thị lực trẻ trong thời đại số không thể là nhiệm vụ riêng của ngành y tế hay của một vài chiến dịch tuyên truyền. Khi Tổ chức Y tế Thế giới cảnh báo Việt Nam có nguy cơ tới 90% trẻ em mắc cận thị nếu không can thiệp hiệu quả, thông điệp rõ ràng là: nếu chúng ta bỏ qua đôi mắt hôm nay, chúng ta sẽ đánh mất chất lượng nguồn nhân lực ngày mai. Gia đình phải là “người gác cổng” đầu tiên cho mọi thiết bị điện tử và lịch học của con; nhà trường phải thiết kế lại không gian lớp học, sân chơi, đưa hoạt động ngoài trời trở thành bắt buộc; cơ quan quản lý cần biến các chỉ tiêu tầm soát, chỉnh tật khúc xạ thành tiêu chuẩn của hệ thống giáo dục. Và quan trọng không kém, mỗi đứa trẻ cần được dạy rằng đôi mắt không thể thay thế – để các em học cách tự bảo vệ thị lực của mình ngay từ những hành vi nhỏ hàng ngày.
