Hiện đại hóa để thương mại biên giới bớt tốn kém thời gian
Cửa khẩu thông minh là mô hình kết nối công nghệ, hạ tầng và quy trình quản lý để hàng hóa qua biên giới được xử lý thuận lợi hơn, đồng thời giúp cơ quan chức năng giám sát và kiểm soát rủi ro hiệu quả. Đây là hướng hợp tác đáng chú ý giữa hải quan Việt Trung: công nghệ chỉ phát huy giá trị khi quy trình nghiệp vụ hai bên cũng được phối hợp.
Ngày 9/11/2026, Cục Hải quan Việt Nam và Tổng cục Hải quan Trung Quốc tổ chức hội đàm cấp cao tại trụ sở Cục Hải quan, trong khuôn khổ chuyến thăm Việt Nam của đoàn Trung Quốc dự Hội nghị lần thứ 11 của Ủy ban Hợp tác quản lý cửa khẩu biên giới đất liền Việt Nam – Trung Quốc tại Đà Nẵng. Hai bên trao đổi về chuyển đổi số, cơ chế một cửa, doanh nghiệp ưu tiên, cửa khẩu thông minh và hợp tác điều tra chống buôn lậu. Đây là lựa chọn đúng lúc khi thương mại xuyên biên giới phát triển: thủ tục chậm và dữ liệu thiếu đồng bộ có thể làm tăng chi phí, gây khó cho việc lên kế hoạch vận chuyển.
Lợi ích thiết thực không nằm ở nhãn “thông minh”, mà ở việc doanh nghiệp giảm khai báo trùng lặp, tiết kiệm thời gian làm thủ tục và chủ động hơn trong vận chuyển. Nếu triển khai đồng bộ, các giải pháp này được kỳ vọng rút ngắn thời gian thông quan, giảm chi phí logistics và củng cố an ninh chuỗi cung ứng.

Dữ liệu và quy trình phải chạy cùng nhau
Chuyển đổi số trong hải quan không nên bị hiểu hẹp là đưa biểu mẫu lên mạng. Giá trị lớn hơn đến từ chuẩn hóa dữ liệu, tự động hóa các khâu phù hợp và phối hợp giữa những cơ quan xử lý hồ sơ. Hai bên đã trao đổi về cơ chế một cửa và kinh nghiệm ứng dụng công nghệ; chia sẻ dữ liệu điện tử có thể hạn chế việc doanh nghiệp phải nộp lặp thông tin, chứng từ, đồng thời hỗ trợ giải quyết thủ tục xuất nhập khẩu.
Cùng logic đó, thử nghiệm phương tiện chở hàng tự hành trên hai tuyến đường chuyên dụng thuộc cặp cửa khẩu quốc tế Hữu Nghị – Hữu Nghị Quan cho thấy công nghệ vận tải cần gắn với quản lý biên giới ngay từ đầu. Phương tiện và thiết bị phải đi cùng tiêu chuẩn kỹ thuật thống nhất, kết nối và bảo vệ dữ liệu, cũng như phối hợp kiểm tra, giám sát hàng hóa. Nếu thiếu những mắt xích này, tự động hóa có thể tạo thêm khâu vướng thay vì rút ngắn hành trình.
Vì vậy, phối hợp nghiệp vụ không phải phần phụ của hiện đại hóa. Hải quan hai nước cần tổ chức thủ tục, chia sẻ thông tin cần thiết và quản lý vận chuyển xuyên biên giới theo cách tương thích; công nghệ giúp xử lý nhanh hơn, còn quy trình chung quyết định tốc độ ấy có bền vững hay không.

Ưu tiên doanh nghiệp tuân thủ, tập trung kiểm soát rủi ro
Hợp tác về chương trình doanh nghiệp ưu tiên, gồm hướng công nhận lẫn nhau giữa chương trình của Việt Nam và chương trình quản lý tín nhiệm doanh nghiệp của Trung Quốc, bổ sung một lớp tạo thuận lợi dựa trên mức độ tuân thủ. Hai bên đã chuẩn bị lĩnh vực này từ tháng 10/2024, khi trao kế hoạch hành động thúc đẩy công nhận lẫn nhau.
Cách tiếp cận này có lý: doanh nghiệp đáp ứng điều kiện, duy trì kiểm soát nội bộ và phối hợp quản lý rủi ro có thể được xử lý thuận lợi hơn; cơ quan hải quan nhờ đó tập trung nguồn lực vào lô hàng hoặc đối tượng có dấu hiệu rủi ro. Nhưng cơ chế ưu tiên chỉ đáng tin nếu tiêu chí được áp dụng minh bạch và doanh nghiệp duy trì tuân thủ, thay vì xem chứng nhận như một bảo đảm miễn kiểm tra.
Tạo thuận lợi thương mại và chống buôn lậu không phải hai mục tiêu đối nghịch. Hội đàm cũng đề cập phối hợp điều tra chống buôn lậu và Chiến dịch Con rồng Mê Công, tập trung vào buôn bán trái phép ma túy, động vật hoang dã và sản phẩm thuộc danh mục CITES. Kết hợp phân loại rủi ro với phối hợp nghiệp vụ giúp bảo vệ dòng hàng hợp pháp mà không buông lỏng kiểm soát.

Công nghệ chỉ thành lợi ích khi phối hợp thực chất
Các nội dung hợp tác tạo thành một hệ thống bổ trợ lẫn nhau: cơ chế một cửa giảm thao tác lặp, cửa khẩu thông minh kết nối vận tải với quản lý, doanh nghiệp ưu tiên ghi nhận mức độ tuân thủ, còn phối hợp chống buôn lậu bảo vệ hoạt động thương mại hợp pháp. Tách riêng từng sáng kiến sẽ làm giảm hiệu quả; điểm quyết định là dữ liệu, tiêu chuẩn và cách thực thi có ăn khớp giữa hai phía hay không.
Với doanh nghiệp xuất nhập khẩu, nhất là những đơn vị vận chuyển hàng thường xuyên qua biên giới, kết quả cần được đo bằng thời gian làm thủ tục, mức độ dễ dự đoán của quy trình và khả năng giảm hồ sơ trùng lặp. Với cơ quan quản lý, mục tiêu là xử lý nhanh hàng hóa tuân thủ nhưng vẫn nhận diện và ngăn chặn rủi ro. Đây là thước đo thực tế hơn số lượng thiết bị hay mức độ số hóa.
Hợp tác hải quan Việt Trung vì thế có triển vọng tạo thuận lợi cho thương mại xuyên biên giới, nhưng công nghệ không thể thay thế phối hợp nghiệp vụ. Cửa khẩu thông minh chỉ thực sự thông minh khi kết nối dữ liệu, quy trình và an ninh thành một chỉnh thể: hàng hợp pháp đi nhanh hơn, còn hoạt động buôn lậu bị phát hiện hiệu quả hơn.







