Mất ngủ, lo âu và căng thẳng kéo dài: bản đồ đỏ của sức khỏe tâm thần
Mất ngủ và lo âu kèm theo triệu chứng căng thẳng kéo dài không phải là vài đêm khó ngủ hay đôi lúc hồi hộp nhất thời; đó thường là những dấu hiệu rối loạn tâm thần âm thầm, cho thấy hệ thần kinh và cảm xúc đang bị quá tải, có thể dẫn đến trầm cảm, rối loạn lo âu hoặc suy giảm chất lượng cuộc sống nếu không được phát hiện sớm và điều trị đúng cách. Ban đầu, người bệnh có thể chỉ mất ngủ, hồi hộp, căng thẳng, cơ thể mệt mỏi hoặc xuất hiện những cơn khó thở nhẹ. Nhưng vì cho rằng đây là trạng thái bình thường của cuộc sống bận rộn, họ cố chịu đựng, uống thêm ly cà phê, vài viên thuốc ngủ tự mua và tiếp tục quay cuồng với công việc. Cách “phớt lờ” này là lý do khiến nhiều trường hợp chỉ đến bệnh viện khi đã trầm cảm nặng, kích động, mất kiểm soát hành vi hoặc phải điều trị nội trú.
Vì sao chúng ta chủ quan trước những dấu hiệu rối loạn tâm thần?
Điều đáng sợ không phải là bệnh tâm thần quá hiếm gặp, mà là việc xã hội vẫn quen coi nó như thứ “không phải của mình”. Qua hoạt động khám sàng lọc trong cộng đồng, đã phát hiện 299 trường hợp có các rối loạn về sức khỏe tâm thần chỉ trong phạm vi một số xã, phường, cho thấy các vấn đề này không hề hiếm trong dân số. Thế nhưng, nhiều người khởi phát bằng những triệu chứng rất nhẹ nên thường bỏ qua; họ nghĩ mất ngủ vài tuần, hồi hộp, căng thẳng, mệt mỏi chỉ là biểu hiện nhất thời, không đáng phải đi khám chuyên khoa. Tâm lý mặc cảm và kỳ thị càng làm mọi thứ tệ hơn: nhiều gia đình chỉ chấp nhận “bệnh tâm thần” khi người thân la hét, quấy phá hoặc kích động, trong khi những rối loạn giấc ngủ, lo âu, trầm cảm, rối loạn cảm xúc, hành vi lại bị xem là yếu đuối hoặc “do nghĩ nhiều”. Cái giá của sự chủ quan là bệnh âm thầm tiến triển, bào mòn khả năng học tập, lao động và các mối quan hệ.
Một phần lớn cộng đồng đang sống cùng triệu chứng căng thẳng kéo dài
Nhìn vào con số hàng trăm trường hợp rối loạn sức khỏe tâm thần được phát hiện qua sàng lọc, chúng ta phải thẳng thắn thừa nhận: đây không phải chuyện cá nhân, mà là vấn đề cộng đồng. Ở người trưởng thành, dấu hiệu rối loạn tâm thần phổ biến là mất ngủ và lo âu, căng thẳng kéo dài, mệt mỏi, những cơn khó thở nhẹ, buồn bã thường xuyên, mất hứng thú với các hoạt động từng yêu thích. Ở trẻ em, thay đổi hành vi, khó hòa nhập, áp lực học tập, rối loạn cảm xúc hoặc biểu hiện nghi ngờ tự kỷ cũng là những tín hiệu sớm cần được quan tâm. Người cao tuổi lại đối diện với suy giảm trí nhớ, rối loạn giấc ngủ, thay đổi cảm xúc kéo dài. Khi những triệu chứng căng thẳng kéo dài này bị bỏ qua, hệ quả không chỉ là vài đêm mất ngủ, mà là cả một thế hệ người lớn, trẻ em và người cao tuổi sống trong mệt mỏi, bứt rứt, suy giảm hiệu suất công việc và chất lượng các mối quan hệ.
Cái bẫy tự dùng thuốc: ngủ thêm vài giờ, mất thêm vài năm sức khỏe
Một trong những phản ứng phổ biến trước mất ngủ và lo âu là vội vàng tìm thuốc ngủ, thuốc an thần, thực phẩm chức năng, rồi tự điều chỉnh liều theo cảm giác. Trường hợp người phụ nữ mất ngủ khoảng 4 năm là lời cảnh báo đau lòng: sau khi được kê thuốc điều trị mất ngủ ngắn hạn, bà tự mua dùng kéo dài mà không tái khám; hiệu quả giảm dần, có giai đoạn gần như thức trắng, mệt mỏi, bi quan, bứt rứt, kèm theo đau vùng thượng vị dai dẳng. Qua thăm khám, bác sĩ ghi nhận người bệnh có biểu hiện lo âu và trầm cảm bên cạnh rối loạn giấc ngủ. Việc tự mua và dùng thuốc ngủ kéo dài có thể dẫn đến dung nạp, lệ thuộc, giảm hiệu quả theo thời gian, khiến điều trị phức tạp hơn. Nguy hại hơn, chỉ tập trung vào “ép mình ngủ” bằng thuốc mà không đánh giá đầy đủ nguyên nhân – từ lo âu, trầm cảm tới bệnh lý cơ thể và thói quen sinh hoạt – khiến nhiều yếu tố bị bỏ sót, chậm trễ cơ hội phát hiện sớm bệnh tâm thần.
Phát hiện sớm bệnh tâm thần: lựa chọn dũng cảm, không phải yếu đuối
Nếu có một thông điệp cần nhắc lại nhiều lần, đó là: đi khám khi mất ngủ và lo âu kéo dài không phải dấu hiệu yếu đuối, mà là hành động bảo vệ bản thân. Khi có những thay đổi kéo dài về giấc ngủ, cảm xúc, suy nghĩ hoặc hành vi, thường xuyên lo âu, buồn bã, căng thẳng, mất hứng thú với những hoạt động từng yêu thích, trí nhớ suy giảm hoặc gặp khó khăn trong học tập, công việc và giao tiếp, người dân nên tìm đến cơ sở y tế để được đánh giá chính xác thay vì tự chịu đựng hoặc tự tìm cách điều trị. Phát hiện càng sớm, việc tư vấn, can thiệp và điều trị càng thuận lợi, hạn chế nguy cơ bệnh tiến triển nặng, ảnh hưởng đến sức khỏe và cuộc sống. Người gặp vấn đề về giấc ngủ trong thời gian dài, mức độ ngày càng nghiêm trọng hoặc ảnh hưởng tới sinh hoạt, công việc và sức khỏe nên đi khám thay vì tự mua thuốc; đặc biệt khi khó ngủ đi kèm lo âu dai dẳng, buồn kéo dài, mất hứng thú, suy kiệt hoặc thay đổi rõ rệt về cảm xúc, hành vi, họ cần được đánh giá chuyên môn để xác định nguyên nhân và lựa chọn phương pháp điều trị phù hợp.
