Suy thận ở tuổi trẻ không còn là chuyện hiếm
Suy thận ở tuổi trẻ là tình trạng chức năng lọc máu và đào thải chất độc của thận giảm sút nghiêm trọng ở người trong độ tuổi thanh thiếu niên và người trưởng thành trẻ, thường âm thầm tiến triển qua nhiều năm do kết hợp giữa yếu tố bệnh lý nền và thói quen sinh hoạt không lành mạnh kéo dài. Nguy hiểm ở chỗ, bệnh thận thanh niên thường bị xem nhẹ vì quan niệm “còn trẻ thì chưa thể suy thận”, trong khi tổn thương thận đã âm thầm tích lũy. Khi các dấu hiệu suy thận sớm như mệt mỏi, phù nhẹ, tăng huyết áp hay thay đổi nước tiểu xuất hiện rõ ràng, nhiều trường hợp chức năng thận đã mất đi phần lớn, buộc phải sống phụ thuộc vào lọc máu hoặc ghép thận để duy trì cuộc sống.
Câu chuyện suy thận ở tuổi trẻ không còn là lời cảnh báo xa vời mà đã hiện hữu bằng những trường hợp suy thận giai đoạn cuối ở tuổi đôi mươi, thậm chí đầu tuổi thiếu niên. Một nam thanh niên 24 tuổi tại TP.HCM phải lọc máu 3 lần mỗi tuần vì suy thận giai đoạn cuối, khi chức năng thận chỉ còn 7–8%. Ở chiều ngược lại, một học sinh 14 tuổi được xác định mất khoảng 98% chức năng thận với độ lọc cầu thận chỉ 1,7 mL/phút/1,73 m². Những con số này cho thấy suy thận ở tuổi trẻ đang là sự thật trần trụi, và bất kỳ ai coi thường các thói quen tổn hại thận đều có thể trở thành nhân vật chính của các câu chuyện tương tự.
Nam 24 tuổi chạy thận vì 5 năm thức khuya, nước ngọt và bỏ qua tín hiệu của cơ thể
Trường hợp của N.H.Q (24 tuổi, TP.HCM) là lời nhắc nhở cay đắng rằng bệnh thận thanh niên không “chừa” ai chỉ vì còn trẻ. Mới 24 tuổi, Q đã phải lọc máu 3 lần mỗi tuần vì suy thận giai đoạn cuối. Nhiều năm liền, anh ngủ chỉ khoảng 4 tiếng mỗi đêm suốt 5 năm, vừa lao động tay chân nặng nhọc, vừa thức đến 1–2 giờ sáng để lướt điện thoại và duy trì thói quen uống nước ngọt mỗi ngày để “tỉnh táo”. Từ góc nhìn của Q, đó chỉ là phong cách sống bận rộn, đúng kiểu người trẻ hiện đại. Nhưng với thận, đó là chuỗi ngày bị ép hoạt động trong tình trạng thiếu hồi phục, tăng huyết áp, rối loạn chuyển hóa và mất cân bằng nội môi kéo dài.
Khi mệt mỏi, đau đầu, chán ăn xuất hiện rõ hơn, Q vẫn cho rằng “do thức khuya, thiếu ngủ, công việc nặng” nên cố chịu đựng. Đến lúc phải nhập viện cấp cứu, huyết áp anh đã vọt lên 180/100 mmHg, độ lọc cầu thận chỉ còn 7–8 mL/phút/1,73 m² và hai quả thận teo nhỏ, mất ranh giới vỏ – tủy, tương ứng suy thận giai đoạn cuối. Theo quan điểm của bác sĩ chuyên khoa, việc thường xuyên thức khuya, ăn mặn, dùng nhiều đồ uống có đường, ít vận động và căng thẳng kéo dài khiến cân nặng, huyết áp và chuyển hóa rối loạn, tạo gánh nặng khổng lồ cho thận, nhất là ở người đã có nguy cơ sẵn. Luồng suy nghĩ “cố thêm chút nữa cho xong việc” đã đẩy một người trẻ bình thường vào cuộc sống xoay quanh ghế chạy thận.
Bé 14 tuổi mất 98% chức năng thận: mặt trái của trà sữa, đồ ăn ngoài và lối sống ít vận động
Ở nhóm thanh thiếu niên, suy thận ở tuổi trẻ mang một gương mặt khác: ít là do lao động nặng, nhiều hơn là do lối sống ăn uống tiện lợi, lệ thuộc đồ uống ngọt và thiếu vận động. Một nam sinh 14 tuổi được đưa đến bệnh viện trong tình trạng ý thức bất thường, ngừng tim sau nhập viện khoảng một giờ và được cấp cứu tích cực. Xét nghiệm cho thấy creatinin máu lên đến khoảng 3.500, trong khi mức tham khảo chỉ 40–80, độ lọc cầu thận (eGFR) còn 1,7 và tổn thương chức năng thận được mô tả lên tới khoảng 98%. Đây không còn là suy giảm nhẹ mà là suy thận nặng, gần như mất khả năng tự đảm nhiệm vai trò lọc thải của thận.
Khi khai thác thói quen, gia đình cho biết cậu bé gọi đồ ăn ngoài 1–2 lần mỗi ngày, uống 2–3 cốc trà sữa và các loại đồ uống có đường gần như thay thế nước lọc trong sinh hoạt hằng ngày. Các bác sĩ nhận định chế độ ăn kéo dài với nhiều đường, muối, chất béo làm tăng gánh nặng chuyển hóa, đặc biệt nếu trẻ đã có yếu tố nguy cơ khác như tăng huyết áp, béo phì hoặc rối loạn chuyển hóa. Trà sữa không phải “thuốc độc tức thì”, nhưng nếu được dùng như nước uống hàng ngày, nó góp phần gây thừa cân, tăng acid uric, kháng insulin và cuối cùng là tổn thương thận mạn tính. Với trẻ em và thanh thiếu niên, cha mẹ cần nhìn lại tần suất gọi đồ ăn nhanh, uống nước ngọt, vì chính những thói quen tưởng thưởng đơn giản đó có thể là khởi đầu của bệnh thận thanh niên.
Những dấu hiệu suy thận sớm thường bị bỏ qua ở người trẻ
Điều làm suy thận ở tuổi trẻ nguy hiểm hơn là phần lớn bệnh thận giai đoạn đầu gần như “im lặng”. Điều đáng lo là bệnh thận ở giai đoạn sớm thường không có triệu chứng rõ ràng. Theo một bác sĩ chuyên khoa nội thận, các biểu hiện ban đầu như mệt mỏi, mất ngủ, chán ăn hay tăng huyết áp rất dễ bị người trẻ quy về áp lực công việc, học tập hay thiếu ngủ. Nhiều bạn tiếp tục duy trì thói quen tổn hại thận như thức khuya, ăn mặn, uống nhiều đồ uống có đường, ít vận động và căng thẳng kéo dài mà không hề nghĩ mình có thể đang mang bệnh thận mạn.
Trên thực tế, khi xuất hiện các dấu hiệu rõ rệt hơn như phù mặt, phù chân, tiểu bọt, tiểu máu, nước tiểu ít đi hay tăng lên bất thường, hoặc huyết áp tăng cao, thì chức năng thận thường đã suy giảm đáng kể. Ở trẻ em và thanh thiếu niên, bác sĩ nhấn mạnh nếu xuất hiện những biểu hiện như mệt mỏi kéo dài, buồn nôn, phù, thay đổi lượng nước tiểu hoặc huyết áp bất thường, cần đưa trẻ đi khám sớm để kiểm tra chức năng thận và tìm nguyên nhân cụ thể. Quan trọng hơn, người trẻ không nên mặc định rằng tuổi còn trẻ đồng nghĩa với việc không thể mắc bệnh thận. Sự chủ quan và trì hoãn đi khám chính là “chất xúc tác” đẩy nhiều ca bệnh từ giai đoạn có thể kiểm soát sang giai đoạn phải chạy thận nhân tạo.
Phòng tránh suy thận từ hôm nay: thay đổi nhỏ, khác biệt lớn cho thận trẻ
Nếu có một thông điệp cần rút ra từ hai ca bệnh trên thì đó là: phòng tránh suy thận phải bắt đầu ngay từ khi còn khỏe và còn trẻ. Theo bác sĩ nội thận, phát hiện bệnh ở giai đoạn sớm có ý nghĩa then chốt: khi tìm được nguyên nhân và kiểm soát tốt yếu tố nguy cơ, có thể làm chậm quá trình suy giảm chức năng thận và trì hoãn thời điểm phải điều trị thay thế thận trong những trường hợp phù hợp. Với trẻ em và thanh thiếu niên, phụ huynh được khuyến cáo nên chú ý hơn đến thói quen ăn uống mỗi ngày, không xem trà sữa hay nước ngọt là “nước uống chính”, mà hướng con về nước lọc, chế độ ăn đa dạng và vận động thường xuyên. Thay vì cấm đoán cực đoan, nên đặt ra giới hạn tần suất, coi đồ ngọt là món thưởng thức, không phải “nhiên liệu” hàng ngày.
Ở người trẻ nói chung, chiến lược phòng tránh suy thận cần tập trung vào việc sửa những thói quen tổn hại thận: ngủ đủ và đúng giờ, giảm thức khuya kéo dài; hạn chế đồ ăn mặn, nhiều dầu mỡ; không dùng đồ uống có đường thay nước lọc; duy trì vận động đều; kiểm soát cân nặng, huyết áp, đường huyết và acid uric nếu có bất thường. Khám sức khỏe định kỳ với xét nghiệm máu, nước tiểu và siêu âm thận là “bộ lọc an toàn” giúp phát hiện bệnh thận thanh niên ở giai đoạn chưa có triệu chứng. Điều quan trọng nhất: đừng đợi đến lúc phải nằm trên giường chạy thận mới tiếc những đêm mất ngủ, những ly trà sữa hay lon nước ngọt – vì cái giá phải trả lúc đó không chỉ là sức khỏe mà còn là cả tương lai.
