Suy thận ở tuổi trẻ: Cái giá của thói quen “vô hại” mỗi ngày
Suy thận ở tuổi trẻ là tình trạng chức năng lọc máu và thải độc của thận suy giảm đáng kể ở người dưới trung niên, thường diễn tiến âm thầm do các bệnh mạn tính như tiểu đường, tăng huyết áp và lối sống thiếu lành mạnh, bao gồm lạm dụng đồ uống ngọt, ăn tối muộn, thiếu ngủ và mất nước kéo dài, khiến thận phải làm việc quá tải trong nhiều năm liền cho đến khi xuất hiện dấu hiệu tổn thương rõ rệt.
Trường hợp nam bệnh nhân 32 tuổi mắc đái tháo đường type 2 từ năm 24 tuổi là lời cảnh báo trực tiếp cho những ai nghĩ suy thận chỉ là chuyện của người già. Dù đã được theo dõi tại khoa Nội tiết – Chuyển hóa, anh chỉ thực sự được chuyển sang chuyên khoa Thận khi xuất hiện protein niệu – dấu hiệu cho thấy chức năng thận đã bị tổn thương. Đáng nói hơn, ngay lúc khám biến chứng thận, trên tay anh vẫn là ly đồ uống pha chế ngọt – thói quen “nhỏ” nhưng góp phần bào mòn thận mỗi ngày.
Tiểu đường và thận: Bệnh càng đến sớm, thận càng trả giá nặng
Không thể nói về suy thận ở tuổi trẻ mà bỏ qua mối liên hệ giữa tiểu đường và thận. Đường huyết cao kéo dài làm tổn thương các mạch máu nhỏ trong thận, khiến cơ quan này dần mất khả năng lọc và trở thành một trong những nguyên nhân hàng đầu gây bệnh thận mạn ở người trưởng thành. Lượng đường trong máu cao liên tục còn là “môi trường sống lý tưởng” cho vi khuẩn phát triển, đồng thời làm suy yếu hệ miễn dịch, khiến thận và cả cơ thể dễ bị tấn công hơn.
Điều đáng sợ là người mắc đái tháo đường type 2 khi còn trẻ phải đối diện tốc độ suy sụp tuyến tụy nhanh hơn rất nhiều. Các nghiên cứu cho thấy những người mắc bệnh trước 40 tuổi có chức năng tế bào beta tuyến tụy suy giảm khoảng 20–35% mỗi năm, nhanh hơn 3–4 lần so với người phát bệnh sau 40. Một nhận định đáng trích dẫn là: “Người được chẩn đoán đái tháo đường ở tuổi 30 có thể giảm khoảng 14 năm tuổi thọ; ở tuổi 40 giảm khoảng 10 năm và ở tuổi 50 giảm khoảng 6 năm”. Khi “tiền gốc” là đường huyết đã xấu, thận chỉ còn cách lặng lẽ gánh hậu quả.
Những thói quen buổi tối âm thầm phá thận nhanh hơn bạn nghĩ
Câu chuyện ông Trương 50 tuổi, suy thận giai đoạn 3 sau nhiều năm ăn tối no, mặn, nhiều thịt, uống rượu và thức khuya, không phải trường hợp cá biệt mà là hình ảnh phóng chiếu tương lai của rất nhiều người trẻ hiện nay. Bác sĩ điều trị khẳng định chính lối sống ban đêm là nguyên nhân trực tiếp đẩy thận của ông vào suy kiệt. Thực tế, WHO ghi nhận các bệnh lý về thận, nhất là suy thận, đang cướp đi hơn 1,2 triệu sinh mạng mỗi năm trên toàn thế giới và có thể tăng gấp đôi vào năm 2040.
Bữa tối quá mặn, dồn quá nhiều thịt khiến natri và sản phẩm chuyển hóa chất đạm đè nặng lên hệ lọc của thận, nhất là khi bữa ăn chiếm hơn 25–30% tổng năng lượng ngày và diễn ra sát giờ ngủ. Uống quá nhiều nước hoặc cố nhịn tiểu trước khi ngủ, kết hợp với việc thường xuyên thức khuya, ngủ không đủ giấc, càng làm huyết áp dao động, rối loạn chuyển hóa và tăng gánh lọc ban đêm cho thận. Các nghiên cứu y khoa chỉ ra rằng những người ngủ dưới 5–6 tiếng mỗi đêm có nguy cơ suy giảm chức năng thận nhanh hơn 65% so với người ngủ đủ 7–8 tiếng.
Âm thầm nhưng không vô hình: Dấu hiệu suy thận sớm trên gương mặt và cơ thể
Điều nguy hiểm nhất của suy thận ở tuổi trẻ là phần lớn diễn tiến âm thầm, không gây đau rõ rệt. Chức năng thận có thể suy giảm trong thời gian dài trước khi xuất hiện triệu chứng rõ ràng, khiến nhiều người trẻ chủ quan cho đến khi bệnh đã ở giai đoạn nặng. Bệnh lý thận mạn thường chỉ được phát hiện khi đã gây thiếu máu, biến chứng tim mạch và suy chức năng nghiêm trọng, đổi lại bằng chi phí điều trị cao và chất lượng sống giảm sút.
Tuy nhiên, cơ thể không hoàn toàn im lặng. Nhiều dấu hiệu suy thận sớm xuất hiện ngay trên gương mặt và bề ngoài nếu chịu khó để ý. Phù nề – sưng quanh mắt, cổ chân, bàn chân – là biểu hiện cơ thể tích tụ nước và natri do thận lọc kém. Da khô, ngứa ngáy do chất thải ure tích tụ trong máu không được đào thải đầy đủ. Bất thường khi tiểu như đi tiểu đêm nhiều, nước tiểu nổi bọt lâu tan, màu sẫm hoặc lẫn máu là những tín hiệu cảnh báo đáng lo. Đau âm ỉ vùng thắt lưng mạn sườn – vị trí của hai quả thận – càng không nên bỏ qua.
Ai cần kiểm tra chức năng thận sớm và phải thay đổi gì từ hôm nay?
Nếu bạn nghĩ chỉ người sau 60 tuổi mới phải kiểm tra chức năng thận, bạn đang tự trấn an nguy hiểm. Người lớn tuổi đúng là nên chủ động trao đổi với bác sĩ về kiểm tra thận trong các lần khám định kỳ, đặc biệt khi có tăng huyết áp, tiểu đường hoặc bệnh tim. Nhưng người mắc tiểu đường không được phép chờ đến tuổi 60 mới kiểm tra thận, vì tổn thương có thể bắt đầu trước khi cảm thấy bất thường. Người trẻ có yếu tố nguy cơ như tăng huyết áp, béo phì, đái tháo đường, tiền sử gia đình mắc bệnh thận, sỏi tiết niệu tái phát hoặc bất thường như tiểu máu, protein niệu, phù, tiểu đêm bất thường nên kiểm tra sớm.
Ngay khi được chẩn đoán đái tháo đường, người bệnh nên lập “mốc xuất phát” cho thận bằng các xét nghiệm cơ bản như tỷ lệ albumin/creatinin trong nước tiểu (UACR) và mức lọc cầu thận ước tính (eGFR), sau đó theo dõi định kỳ để phát hiện sớm tổn thương. Những kiểm tra nền tảng khác gồm đo huyết áp, tổng phân tích nước tiểu, xét nghiệm creatinine, eGFR và UACR, đủ để phát hiện đa số bất thường về thận ở giai đoạn đầu. Về phòng ngừa bệnh thận lâu dài, các bác sĩ khuyến cáo kiểm soát huyết áp, cân nặng, đường huyết; uống nước phù hợp nhu cầu; không hút thuốc và hạn chế lạm dụng thuốc giảm đau, thực phẩm bổ sung thể hình, nước tăng lực.
