Đường hầm dẫn nước là hạ tầng phát điện nằm sâu trong lòng núi
Hầm dẫn nước là công trình thủy công đưa nước từ hồ chứa qua lòng núi đến nhà máy, tận dụng độ chênh cao để tạo áp lực quay tua-bin phát điện. Ba tuyến tại Đa Nhim, Nậm Chiến 1 và thủy điện A Lưới cho thấy tiến bộ không chỉ nằm ở chiều dài, mà còn ở cách người Việt lựa chọn công nghệ phù hợp với địa chất và mục tiêu vận hành.
Đa Nhim là trường hợp đặc biệt vì đường hầm mới phục vụ một nhà máy đã vận hành hơn 60 năm. Tuyến dài 4.885 m, đường kính 3,9 m, được nhà thầu Việt Nam C47 trực tiếp thi công; dự án mở rộng khởi động tháng 12/2015 nhằm khai thác tốt hơn nguồn nước hồ Đơn Dương. Đây không phải thay thế toàn bộ công trình cũ, mà là bổ sung năng lực phát điện bằng cách tận dụng hồ chứa và đập hiện hữu. Tổ máy mở rộng đạt 80 MW, hòa lưới đủ công suất ngày 4/8/2021; thiết kế dự kiến bổ sung khoảng 99 triệu kWh mỗi năm. Giá trị của tuyến hầm vì thế được đo bằng tuổi thọ và hiệu quả mà nó kéo dài cho hạ tầng sẵn có, chứ không chỉ bằng mét đào.
Nậm Chiến 1 đặt dấu mốc về độ dài và độ chính xác
Với chiều dài 9.155 m và đường kính 3,8 m, tuyến dẫn nước áp lực của Nậm Chiến 1 từng được giới thiệu là dài nhất Việt Nam khi hoàn thành. Điểm đáng nể không chỉ là con số gần 10 km: hai mũi đào khởi công từ hai phía sườn núi gặp nhau ngày 8/5/2010, với độ chênh tại điểm nối chỉ 3–5 cm. Kết quả ấy phản ánh năng lực khảo sát, trắc đạc và kiểm soát cao độ trong một công trình không thể nhìn xuyên qua núi để sửa sai.
Đội ngũ trong nước đảm nhiệm thiết kế và thi công; Xí nghiệp Sông Đà 10.6 đào khoảng 7,4 km, phần còn lại do Cavico thực hiện. Hầm nối đập đầu mối ở Ngọc Chiến với nhà máy tại Chiềng Muôn, đi kèm giếng nghiêng và tháp điều áp cao 460 m. Khi cả hai tổ máy hoạt động, nhà máy có khả năng cung cấp khoảng 814 triệu kWh mỗi năm. So với Đa Nhim, Nậm Chiến cho thấy bước tiến từ đào một tuyến hầm phục vụ mở rộng sang tổ chức đồng bộ đường dẫn áp lực quy mô lớn.
A Lưới: địa chất quyết định cách đào
Tuyến hầm dài 11,6 km của thủy điện A Lưới xuyên dãy Trường Sơn, đưa nước từ hồ chứa về nhà máy qua độ chênh cao khoảng 600 m. Để mở nhiều mặt thi công trên tuyến dài, nhà thầu đào từ hai đầu và mở thêm bốn hầm phụ, đưa người, thiết bị cùng vật liệu vào sâu trong núi. Hầm chính đoạn cuối được thông ngày 28/4/2011. Cách tổ chức ấy khác với hình dung đơn giản rằng chỉ cần một máy đào đi thẳng từ cửa này sang cửa kia.
Công nghệ đào hầm tại A Lưới kết hợp phương pháp Áo mới (NATM) với khoan nổ mìn. NATM cho phép điều chỉnh gia cố theo điều kiện khối đá thực tế; khoảng 4 km được thiết kế không lót bê tông, còn các đoạn khác có lớp lót. Đây là lựa chọn dựa trên khảo sát địa chất, không phải một công thức áp dụng giống nhau cho mọi đoạn. Nhà máy vận hành cả hai tổ máy từ năm 2012, đạt 170 MW. Tuyến hầm dài nhất trong ba công trình vì thế cũng bộc lộ rõ nhất rằng tiến độ và an toàn xuyên núi phụ thuộc vào khả năng đọc đúng địa chất.
TBM, khoan nổ và NATM: không có một công nghệ vạn năng
Ba công trình không tạo thành cuộc đua chiều dài đơn thuần. Đa Nhim dùng máy đào TBM cho khoảng 4.665 m, nhờ khả năng đào liên tục và hỗ trợ gia cố thành hầm; sau sự cố sụt trượt năm 2019, nhà thầu chuyển sang khoan nổ để hoàn tất khoảng 929 m còn lại, rồi thông tuyến tháng 12/2020. Nậm Chiến chứng minh giá trị của đào từ hai phía với kiểm soát trắc đạc chính xác, còn A Lưới dùng nhiều hầm phụ và NATM để linh hoạt trước địa chất.
Bài học đáng chú ý là công nghệ đào hầm không thể tách khỏi rủi ro, khảo sát và cách tổ chức công trường. TBM có lợi thế khi điều kiện địa chất phù hợp, nhưng sự cố có thể buộc đổi phương pháp; khoan nổ và NATM đòi hỏi đánh giá, gia cố theo từng đoạn. Những tuyến hầm này đưa nước đến tua-bin, góp phần tạo điện cho hệ thống và duy trì lợi ích từ hồ chứa. Thành tựu thực chất không phải cứ đào dài hơn, mà là hoàn thành an toàn, nối đúng tuyến và vận hành có ích trong nhiều năm.
