Gần 3,5 tấn kem dưỡng trắng không phép: Báo động đỏ về an toàn mỹ phẩm
Vụ việc gần 3,5 tấn kem dưỡng trắng toàn thân bị phát hiện không có Phiếu công bố sản phẩm mỹ phẩm theo quy định là một ví dụ điển hình cho tình trạng sản xuất và kinh doanh kem trộn không phép, cho thấy rủi ro lớn đối với sức khỏe người tiêu dùng và sự yếu kém trong ý thức tuân thủ pháp luật của một bộ phận cơ sở sản xuất mỹ phẩm nhỏ lẻ.
Điểm đáng chú ý không chỉ là con số gần 3,5 tấn, mà là cách thức sản xuất kem trộn không phép ngay trong một kho hàng ở thôn Phú Kim, xã Phù Cát, tỉnh Gia Lai, do một cá nhân đứng tên chủ kho. Khi lực lượng chức năng kiểm tra đột xuất, họ phát hiện 1.504kg kem dưỡng trắng màu vàng đựng trong 32 thùng carton và 1.943kg kem dưỡng trắng màu trắng trong 48 thùng carton, tất cả đều không có Phiếu công bố sản phẩm mỹ phẩm theo quy định. Đây không chỉ là vấn đề vi phạm hành chính; đó là biểu hiện của một “chuỗi cung ứng ngầm” đang âm thầm đưa kem trộn không phép ra thị trường, thách thức mọi nỗ lực kiểm tra mỹ phẩm hiện nay.
Quy trình sản xuất tự phát: Kem trộn không phép và lỗ hổng quản lý
Theo thông tin ban đầu, chủ kho đã thuê địa điểm để tự sản xuất “kem trộn” nhằm đưa ra thị trường, sử dụng các thiết bị như máy đóng gói, máy bơm kem vào bịch, bồn inox và nhiều can dầu paraffin loại 30 lít. Khi một dây chuyền kiểu “xưởng gia công chui” có thể hoạt động với quy mô hàng tấn mà không có bất kỳ Phiếu công bố sản phẩm mỹ phẩm nào, câu hỏi đặt ra là: bao nhiêu mẻ kem dưỡng giả mạo khác đã lọt qua lưới quản lý?
Điều đáng lo hơn là các sản phẩm này có thể được “tái sinh” dưới vỏ bọc mỹ phẩm xách tay, hàng handmade hoặc các thương hiệu mới nổi, đánh vào tâm lý sính trắng, sính rẻ. Việc lực lượng chức năng tạm giữ toàn bộ số mỹ phẩm, nguyên liệu và máy móc liên quan để tiếp tục xác minh, xử lý theo quy định của pháp luật là động thái cần thiết, nhưng vẫn mang tính “chữa cháy”. Nếu khâu kiểm tra mỹ phẩm không được đẩy lên từ sớm, những lô hàng như vậy sẽ tiếp tục luồn lách ra thị trường trước khi bị phát hiện.
Từ kem trộn Gia Lai đến răng giả Hà Nội: Một bức tranh chung về vi phạm
Vụ kem trộn không phép ở Gia Lai không phải là trường hợp đơn lẻ, mà nằm trong bức tranh rộng hơn về sự lỏng lẻo trong tuân thủ pháp luật của nhiều cơ sở sản xuất liên quan đến sức khỏe và thẩm mỹ. Tại Hà Nội, Sở Y tế đã tổ chức bốn đợt kiểm tra chuyên đề đối với lĩnh vực sản xuất, kinh doanh thiết bị y tế loại B (răng giả) từ đầu năm đến nay và phát hiện vi phạm hành chính ở 33 trên 74 cơ sở, tương đương 44,6%, với tổng số tiền xử phạt 1.350.000.000 đồng.
Các vi phạm ở lĩnh vực thiết bị y tế này trải dài từ chưa thực hiện đầy đủ quy định về công bố, phân loại thiết bị; không duy trì điều kiện hoạt động sau công bố; thiếu nhân sự kỹ thuật; cho tới hệ thống quản lý chất lượng chưa đạt yêu cầu pháp luật. Nói cách khác, từ kem dưỡng trắng toàn thân ở Gia Lai đến răng giả ở Hà Nội, sự cẩu thả trong hồ sơ pháp lý và điều kiện sản xuất đang trở thành mẫu số chung. Khi gần một nửa số cơ sở bị xử phạt, không thể nói đây là vài “con sâu” cá biệt; đó là một hệ sinh thái kinh doanh đang chấp nhận rủi ro, coi nhẹ chuẩn mực an toàn.
Nguyên nhân gốc rễ: Cơ sở nhỏ lẻ, năng lực pháp lý yếu và tâm lý đối phó
Nguyên nhân sâu xa được chính cơ quan quản lý thừa nhận: phần lớn cơ sở sản xuất thiết bị y tế loại B là quy mô nhỏ và vừa, năng lực pháp chế hạn chế, việc tiếp cận và áp dụng quy định pháp luật chưa đồng đều. Công tác tự kiểm tra, tự đánh giá việc tuân thủ pháp luật tại doanh nghiệp không được thực hiện thường xuyên. Nếu chuyển bối cảnh này sang thị trường mỹ phẩm, đặc biệt là các xưởng kem trộn không phép, ta thấy một mẫu hình giống hệt: nhỏ lẻ, ít hiểu luật, và chọn cách “làm trước, hợp thức sau”.
Một số cơ sở bị ghi nhận là chưa duy trì điều kiện hoạt động sau khi nộp hồ sơ tự công bố, còn đối phó khi thực hiện quy định; hồ sơ không được cập nhật, nhân sự kỹ thuật và hệ thống quản lý chất lượng không đảm bảo. Khi bộ máy quản trị nội bộ yếu, việc chấp nhận sản xuất kem dưỡng trắng toàn thân không có Phiếu công bố trở thành lựa chọn “kinh tế” đối với những người chỉ nhìn lợi nhuận ngắn hạn. Đây là điểm mà nếu không chấn chỉnh, bất kỳ chiến dịch kiểm tra mỹ phẩm nào cũng chỉ là “bắt cóc bỏ đĩa”.
Cần làm gì tiếp theo: Không chỉ phạt, mà phải dựng lại trật tự thị trường
Hiện lực lượng chức năng đã tạm giữ toàn bộ số kem trộn, nguyên liệu và máy móc ở Gia Lai để tiếp tục xác minh, xử lý theo quy định pháp luật. Ở Hà Nội, ngoài xử phạt tiền, cơ quan chức năng còn đình chỉ hoạt động hai tháng đối với bảy cơ sở, buộc thu hồi, tiêu hủy hoặc tái chế thiết bị y tế liên quan đến vi phạm. Đây là những biện pháp mạnh tay cần thiết để gửi thông điệp rằng kem trộn không phép và các sản phẩm thiếu giấy tờ pháp lý không còn “đất sống”.
Tuy vậy, tương lai của thị trường vẫn phụ thuộc vào việc siết hậu kiểm và hoàn thiện khung pháp lý. Cơ quan quản lý đã đặt kế hoạch tiếp tục kiểm tra chuyên đề, kiểm tra đột xuất các lĩnh vực có nguy cơ cao, hậu kiểm hồ sơ đã công bố và công khai kết quả xử lý vi phạm. Đồng thời, đề xuất nâng cấp hệ thống văn bản quy phạm pháp luật, cổng thông tin quản lý thiết bị y tế và kết nối dữ liệu với cơ sở dữ liệu quốc gia về đăng ký doanh nghiệp. Đây nên được xem là bài học chung cho lĩnh vực mỹ phẩm: nếu không xây dựng được hạ tầng quản lý số đồng bộ, kem dưỡng giả mạo và các sản phẩm mỹ phẩm không đạt chuẩn sẽ tiếp tục trà trộn, bất chấp các chiến dịch “ra quân” ngắn hạn.
