Phiên xử lớn, trọng tâm là quyền lợi người bị hại
Vụ án Mr Pips là vụ xét xử 188 bị cáo về các cáo buộc lừa đảo chiếm đoạt tài sản, rửa tiền, chứa chấp tài sản do người khác phạm tội mà có và trốn thuế, trong đó Phó Đức Nam bị xác định là người chủ mưu, cầm đầu. Phiên tòa tiếp tục phần công bố cáo trạng vào sáng 27/10.
Quy mô tố tụng gây chú ý, nhưng ý nghĩa của phiên tòa không nằm ở số lượng người tham gia hay sự chú ý dành cho các bị cáo. Mấu chốt là làm rõ trách nhiệm trong vụ án và xác định cách khắc phục thiệt hại cho những người đã mất tiền. Shark Bình ra tòa là cụm từ được tìm kiếm, song câu hỏi cấp thiết hơn với các bị hại vẫn là liệu tài sản có thể được thu hồi và hoàn trả đến đâu.
Theo cáo trạng được công bố tại tòa, Viện kiểm sát xác định Phó Đức Nam chịu trách nhiệm với 919 vụ lừa đảo, số tài sản bị chiếm đoạt được nêu là hơn 1.559 tỷ đồng. Đây là cáo buộc và quan điểm công tố tại phiên xử; việc giải quyết trách nhiệm hình sự và dân sự thuộc thẩm quyền của tòa.
Đề nghị lấy tài sản thu giữ bồi thường
Điểm đáng chú ý trong phần xét xử là cả Phó Đức Nam và Lê Khắc Ngọ đều đề nghị dùng tài sản bị thu giữ để bồi thường bị hại. Đề nghị này hướng thẳng vào nhu cầu của những người bị mất tiền, nhưng bản thân lời đề nghị chưa đồng nghĩa tài sản đã được phân chia hay việc bồi thường đã hoàn tất.
Có 919 người bị hại được triệu tập; họ đề nghị xử lý các bị cáo theo quy định và yêu cầu được bồi thường số tiền bị chiếm đoạt. Vì vậy, việc kiểm kê, xác định chủ sở hữu và xử lý tài sản sẽ có ý nghĩa thiết thực hơn những lời hứa chung chung: người bị hại cần một phương án minh bạch, có căn cứ và được thực hiện theo quyết định của tòa.
Lê Khắc Ngọ còn đề nghị nếu tài sản dùng bồi thường còn dư thì tự nguyện nộp sung công quỹ nhà nước. Đây là đề nghị của bị cáo, không phải kết luận về số tài sản thực tế còn lại sau khi giải quyết yêu cầu của các bên.
Tài sản thu giữ và bản chất hoạt động bị cáo buộc
Tài sản bị thu giữ được nêu trong hồ sơ gồm 25 ô tô, 7 xe máy và 60 đồng hồ của Phó Đức Nam cùng bạn gái Nguyễn Thanh Tâm; cơ quan điều tra cũng thu giữ hơn 44 tỷ đồng cùng nhiều ngoại tệ tại nơi ở của người bạn gái và xác định số tiền này thuộc về Nam. Ngoài ra, giao dịch đối với 111 bất động sản thuộc sở hữu của các bị cáo và người liên quan đã bị tạm dừng.
Những con số ấy cho thấy khối tài sản cần được xử lý đáng kể, nhưng không thể mặc nhiên xem toàn bộ là tiền sẵn có để hoàn trả. Cần phân định quyền sở hữu, nghĩa vụ liên quan và thứ tự giải quyết yêu cầu của các bị hại; kết quả cuối cùng phải dựa trên chứng cứ và phán quyết.
Cơ quan điều tra cho rằng các trang web được lập trình sẵn, không kết nối giao dịch với thị trường thế giới; khách hàng thực chất giao dịch với chủ sàn. Cá nhân cư trú trong nước cũng không được tự ý chuyển ngoại tệ để mở tài khoản và mua bán chứng khoán quốc tế, trong khi hoạt động trên các sàn trực tuyến và ứng dụng MT4, MT5 chưa được pháp luật Việt Nam công nhận. Bối cảnh này nhấn mạnh rủi ro của việc gửi tiền vào nền tảng không được phép.
Phán quyết cần đi cùng khả năng khắc phục thiệt hại
Mr Pips xét xử không chỉ là quá trình xem xét các cáo buộc hình sự mà còn là phép thử về cách hệ thống tư pháp bảo vệ quyền lợi dân sự của người bị hại. Lời đề nghị dùng tài sản thu giữ để bồi thường là điểm khởi đầu đáng ghi nhận, nhưng giá trị thực tế chỉ được xác lập khi tài sản được xử lý đúng quy định và người có quyền nhận được phần bồi hoàn tương ứng.
Kết luận cần hướng đến cả trách nhiệm của các bị cáo lẫn việc giải quyết yêu cầu bồi thường một cách rõ ràng. Với người bị hại, công lý không dừng ở việc xác định hành vi sai phạm; khả năng thu hồi tài sản và tiến độ hoàn trả cũng là thước đo quan trọng.
Tòa cần làm rõ tài sản nào có thể dùng để khắc phục hậu quả, ai có quyền yêu cầu và cách phân chia được thực hiện ra sao. Chỉ khi các quyết định ấy được công khai, có căn cứ và khả thi, đề nghị bồi thường mới có thể chuyển thành quyền lợi cụ thể cho những người đã chịu thiệt hại.
