Kiểm toán bắt buộc: Khi an ninh quốc phòng bước thẳng vào khuôn viên đại học
Đợt kiểm toán hợp tác nước ngoài tại 30 trường đại học do Lầu Năm Góc phát động là một chiến dịch rà soát toàn diện các mối quan hệ học thuật, tài chính và nghiên cứu với đối tác quốc tế nhằm phát hiện, kiểm soát hoặc chấm dứt mọi kênh có thể dẫn tới rò rỉ công nghệ, chuyển giao kiến thức nhạy cảm và đe dọa an ninh quốc phòng Mỹ.
Điểm then chốt không phải ở chỗ Lầu Năm Góc kiểm toán đại học, mà ở việc cơ quan quân sự này áp một lộ trình gấp gáp và gắn thẳng với nguồn tài trợ nghiên cứu liên bang. Ngày 17/8, Bộ Chiến tranh yêu cầu 30 cơ sở giáo dục đại học kiểm toán mọi mối quan hệ với các thực thể nước ngoài bị coi là đáng quan ngại, bao gồm hợp tác học thuật, tài chính và nghiên cứu. Các trường phải đánh giá rủi ro liên quan “nghiên cứu nhạy cảm hoặc chịu kiểm soát xuất khẩu” và gửi báo cáo trước ngày 31/8. Nói cách khác, chỉ trong khoảng hai tuần, hệ thống đại học bị buộc phải tự soi lại toàn bộ mạng lưới hợp tác xuyên biên giới – thứ vốn được xây dựng trong nhiều năm.
Vì sao Lầu Năm Góc siết: Nỗi ám ảnh rò rỉ công nghệ và đối thủ chiến lược
Động cơ chính thức rất rõ ràng: bảo vệ an ninh quốc phòng Mỹ và các khoản đầu tư khoa học công từ nguy cơ bị khai thác bởi đối thủ. Bộ Chiến tranh nhấn mạnh mục tiêu là ngăn chặn chuyển giao công nghệ trái phép, trộm cắp sở hữu trí tuệ và kiểm soát chặt các kết quả nghiên cứu nhạy cảm do ngân sách liên bang tài trợ. Các cuộc kiểm toán tập trung vào các tổ chức nằm trong danh sách theo Mục 1286 của Đạo luật Ủy quyền quốc phòng, chủ yếu ở Trung Quốc, Nga và Iran – những nơi Washington coi là tăng rủi ro chiếm dụng kết quả nghiên cứu. Theo các thông báo, những thực thể liên quan tới Viện Khổng Tử cũng bị xếp vào nhóm mối đe dọa.
Về bản chất, đây là bước leo thang trong xu hướng ưu tiên an ninh quốc gia lên trên logic mở của khoa học. Trong những năm gần đây, chính phủ liên bang nhiều lần cảnh báo nguy cơ rò rỉ công nghệ thông qua hợp tác nghiên cứu nước ngoài và yêu cầu các trường tăng kiểm soát với dự án có yếu tố quốc tế. Chỉ thị mới xuất hiện ngay sau báo cáo của một ủy ban Hạ viện cáo buộc một trường danh tiếng đã dùng cấu trúc tổ chức phi lợi nhuận để lách quy định về quyên góp nước ngoài và duy trì hợp tác “sâu rộng” với các đối tác Trung Quốc. Ở góc nhìn của Lầu Năm Góc, đại học không chỉ là trung tâm tri thức, mà còn là tuyến đầu của cạnh tranh chiến lược.
Cây gậy tài trợ liên bang: Công cụ kiểm soát hay đòn bẩy chính trị?
Điều làm cộng đồng học thuật lo nhất không phải là yêu cầu rà soát, mà là cái giá phải trả nếu không tuân thủ: mất quyền tiếp cận tài trợ nghiên cứu liên bang. Các thông báo nêu rõ, nếu các trường không hoàn thành kiểm toán và không xây dựng biện pháp giảm thiểu rủi ro, họ có nguy cơ không đủ điều kiện nhận tài trợ nghiên cứu của chính phủ liên bang trong tương lai. Các cơ sở giáo dục phải báo cáo trực tiếp cho Bộ Chiến tranh về kết quả rà soát và các hành động đã triển khai chậm nhất vào ngày 31/8.
Đây là một thông điệp chính trị rất cứng: hoặc chấp nhận ưu tiên an ninh theo định nghĩa của Lầu Năm Góc, hoặc chấp nhận bị gạt ra khỏi dòng tài trợ công. Trong bối cảnh nhiều chương trình khoa học, đặc biệt là liên quan công nghệ tiên tiến và công nghệ lưỡng dụng, sống dựa vào ngân sách quốc phòng và các cơ quan liên bang khác, rủi ro tài chính này đủ lớn để buộc các trường phải tái cấu trúc chiến lược hợp tác quốc tế. Câu hỏi là: khi cây gậy tài trợ trở thành công cụ điều chỉnh quan hệ học thuật, ranh giới giữa quản trị an ninh hợp lý và can thiệp chính trị vào tự do nghiên cứu nằm ở đâu?
Khoa học mở bị co cụm: Tác động lên hợp tác nghiên cứu nước ngoài
Khi Lầu Năm Góc kiểm toán đại học với trọng tâm là hợp tác nghiên cứu nước ngoài, thông điệp ngầm gửi tới toàn hệ thống là: mọi liên kết quốc tế đều có thể bị xem như rủi ro an ninh mặc định. Chỉ thị yêu cầu các trường “cân nhắc chấm dứt” những quan hệ được đánh giá là có thể ảnh hưởng đến an ninh nghiên cứu hoặc không đáp ứng yêu cầu của chính phủ Mỹ. Như vậy, không chỉ hợp đồng quốc phòng hay dự án lưỡng dụng, mà cả mạng lưới hợp tác học thuật – tài chính – nghiên cứu rộng hơn đều nằm trong vùng kiểm soát. Đặc biệt, mối liên hệ với các tổ chức từng gắn với Viện Khổng Tử bị soi kỹ, báo hiệu một sự nghi ngờ có tính hệ thống đối với các đối tác từ một số quốc gia.
Hệ quả dài hạn có thể là một mô hình “khoa học có chủ quyền”, nơi các trường tự giới hạn đối tác để tránh rủi ro bị cắt tài trợ liên bang. Các nhà khoa học sẽ cân nhắc kỹ khi đồng tác giả với học giả từ những trường nằm trong danh sách đáng quan ngại, dù đề tài thuần túy dân sự. Đồng thời, các trường có thể đẩy mạnh phân loại dự án: một phần đặt dưới ô che an ninh quốc phòng Mỹ, phần còn lại bị ép tách khỏi nguồn tài trợ liên bang để giữ cửa hợp tác quốc tế. Đây là sự phân mảnh không hề thân thiện với tiến bộ khoa học, nhưng lại phù hợp với tư duy cạnh tranh quyền lực lớn mà Washington theo đuổi.
Giữa an ninh và tự do học thuật: Cần một trật tự mới minh bạch hơn
Ở tầng bề mặt, chỉ thị kiểm toán của Lầu Năm Góc là bước nhất quán trong chiến lược đặt an ninh quốc gia lên hàng đầu đối với mọi dòng chảy tri thức và công nghệ. Ở tầng sâu hơn, nó phơi bày sự căng thẳng không dễ hóa giải giữa an ninh quốc phòng Mỹ và nguyên tắc khoa học mở mà đại học vốn tôn trọng. Khi các trường phải vừa bảo vệ sở hữu trí tuệ, vừa duy trì hợp tác quốc tế có chất lượng, họ cần quy tắc rõ ràng hơn là một danh sách chung chung về “thực thể đáng quan ngại”.
Một trật tự hợp tác mới là điều không thể tránh: minh bạch hơn về tài chính nước ngoài, chuẩn hóa đánh giá rủi ro, nhưng cũng phải bảo vệ được không gian tự do học thuật. Nếu mọi hợp tác bị nhìn qua lăng kính an ninh, khoa học sẽ bị biến thành công cụ của cạnh tranh chiến lược thuần túy. Câu trả lời hợp lý nằm ở chỗ: xây dựng cơ chế kiểm soát dựa trên nguy cơ cụ thể, có tham vấn chuyên gia khoa học, thay vì đẩy hệ thống đại học vào thế phải lựa chọn hoặc – hoặc giữa tài trợ nghiên cứu liên bang và hợp tác nghiên cứu nước ngoài.
