Khi di sản cần được chạm, không chỉ được ngắm
In 3D di sản văn hóa là việc sử dụng công nghệ quét, mô phỏng và in 3D để tạo ra các mô hình xúc giác 3D của hiện vật, giúp công chúng – bao gồm người trẻ và người khiếm thị – có thể chạm, cầm, chơi và tương tác với di sản thay vì chỉ quan sát từ xa qua tủ kính hay màn hình kỹ thuật số. Đây là một bước chuyển quan trọng từ bảo tàng trưng bày sang bảo tàng trải nghiệm. Vì nếu di sản chỉ tồn tại sau lớp kính, nó sẽ ngày càng xa lạ với thế hệ sinh ra cùng điện thoại thông minh và càng bất công với những ai không nhìn thấy. Quan điểm ở đây rất rõ: đã đến lúc bảo tàng công nghệ 3D phải trở thành chuẩn mực chứ không phải ngoại lệ.
Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam: Heritage Kit và thế hệ sinh ra cùng màn hình
Ngày 21/9, Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam phối hợp với một trường đại học quốc tế tại Hà Nội tổ chức chương trình thử nghiệm "Chạm-Chơi-Hiểu: Khám phá di sản qua trải nghiệm sáng tạo" cho sinh viên trên địa bàn thành phố. Đây không phải là một workshop công nghệ thuần túy, mà là tuyên bố rằng di sản phải bước vào ngôn ngữ của giới trẻ: in 3D, màn hình hỏi đáp bằng trí tuệ nhân tạo và trò chơi tương tác. Trong mô hình Bộ kit Di sản (Heritage Kit), in 3D di sản văn hóa không còn là minh họa phụ mà là điểm khởi đầu của trải nghiệm: từ hiện vật được in 3D thành móc khóa, gắn mã QR để người trẻ tra cứu thông tin ở mọi nơi, tới các trò chơi ghép tranh, lật tranh tìm cặp và hệ thống hỏi đáp AI.
Người đại diện dự án từ phía trường đại học nhấn mạnh thế hệ trẻ lớn lên trong môi trường kỹ thuật số và đòi hỏi phương thức quảng bá di sản mới mẻ hơn truyền thống. Đây là nhận định chính xác: nếu bảo tàng không cạnh tranh được với mạng xã hội, bảo tàng sẽ bị lãng quên. Heritage Kit với ba tầng "chạm, chơi, hiểu" là cách Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam trả lời thách thức đó, đồng thời thể hiện quan điểm quan trọng: công nghệ là công cụ, còn trung tâm vẫn là câu chuyện hiện vật.
Mô hình xúc giác 3D: từ chiếc khăn rằn đến hình hài thai nhi
Điểm đột phá của bảo tàng công nghệ 3D là biến di sản thành mô hình xúc giác 3D để người xem chạm và “đọc” bằng tay. Trong dự án với sinh viên, các hiện vật như khăn rằn thời kháng chiến, mũ che mặt của chiến sĩ tình báo hay áo yếm dùng để vận chuyển tài liệu bí mật được thiết kế đơn giản hóa và in 3D với kích thước nhỏ gọn để khách tham quan cầm trên tay. Cách làm này đem lịch sử ra khỏi tủ kính, biến nó thành một vật thể cá nhân, có thể bỏ vào túi dưới dạng móc khóa kèm mã QR để đọc thêm bất cứ lúc nào.
Ở một hướng khác, mô hình thai nhi 3D cho người khiếm thị cho thấy sức mạnh bao trùm của công nghệ mô phỏng xúc giác. Mô hình được tạo từ hình ảnh siêu âm 2D ở tuần thai thứ 20, sau đó in 3D thành hình hài mà người dùng có thể chạm và cảm nhận bằng tay. Nhờ đó, người khiếm thị có thể hình dung vị trí, tư thế và đường nét của em bé trước khi chào đời, thay vì chỉ nghe mô tả hay nhìn qua màn hình. Sáng kiến hướng tới cha mẹ, ông bà và người thân khiếm thị, giúp họ cùng chia sẻ một trong những khoảnh khắc đặc biệt nhất của thai kỳ. Đây là một dạng tiếp cận di sản khiếm thị rất giàu ý nghĩa, vì thai kỳ cũng là một phần của câu chuyện gia đình và văn hóa.
Tiếp cận di sản cho người khiếm thị: trách nhiệm chứ không phải “tiện ích thêm”
Khi bàn về tiếp cận di sản khiếm thị, xã hội thường dừng lại ở thuyết minh audio hoặc chữ nổi trên tường. Nhưng thực tế, với người không nhìn thấy, chạm là con đường hiểu thế giới quan trọng không kém ngôn ngữ. Mô hình thai nhi 3D cho phép họ trải nghiệm hình dáng em bé trong bụng mẹ, tưởng tượng được cách đứa trẻ cuộn mình, nghiêng đầu, gập chân. Đó không chỉ là “thông tin” mà là cảm xúc – cảm xúc được làm cha, làm mẹ, làm ông bà theo nghĩa trọn vẹn hơn.
Nếu một mô hình nhỏ đã thay đổi trải nghiệm thai kỳ của người khiếm thị như vậy, tại sao các bảo tàng lại chần chừ với in 3D di sản văn hóa? Mô hình xúc giác 3D của tượng, đồ gốm, trang sức, công cụ lao động hoàn toàn có thể giúp người khiếm thị cảm nhận lịch sử và văn hóa bằng tay giống như họ đang “đọc” một cuốn sách nổi. Từ góc nhìn này, không đầu tư cho bảo tàng công nghệ 3D dành cho người khuyết tật không chỉ là bỏ lỡ cơ hội mà còn là bỏ quên một bộ phận công dân trong quyền tiếp cận di sản.
Từ thử nghiệm đến chuẩn mực mới cho bảo tàng
Hiện tại, Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam mới đang thí nghiệm mô hình Bộ kit Di sản với máy in 3D, màn hình hỏi đáp bằng trí tuệ nhân tạo và trò chơi tương tác. Nhưng kế hoạch không dừng ở đó: bảo tàng đang xây dựng cả một “hệ sinh thái” sản phẩm trải nghiệm văn hóa, gồm chuỗi hoạt động cho phép khán giả đi qua ba tầng chạm, chơi và hiểu. Bộ kit hoàn chỉnh dự kiến công bố trong Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội vào tháng 11, với kỳ vọng tạo ra trải nghiệm mới trong việc ứng dụng công nghệ số để bảo tồn và phát huy giá trị di sản, đồng thời lan tỏa các sản phẩm văn hóa sáng tạo tới đông đảo công chúng trong nước và quốc tế.
Quan điểm cần được nhấn mạnh là: đây không nên là một dự án “hay thì có, không thì thôi”. Trong bối cảnh thế hệ trẻ sống trong môi trường kỹ thuật số và mô hình xúc giác 3D đã chứng minh tác động lớn tới người khiếm thị, việc nhân rộng bảo tàng công nghệ 3D không chỉ là lựa chọn chiến lược mà là trách nhiệm xã hội. Nếu di sản là của mọi người, thì mọi người – kể cả người trẻ nghiện màn hình và người không nhìn thấy – phải có cách của riêng họ để chạm, chơi và hiểu.
