Khi in 3D trở thành “ngôn ngữ” mới của di sản văn hóa
In 3D di sản văn hóa là quá trình số hóa, dựng mô hình ba chiều và in ra các bản mẫu hoặc sản phẩm nhỏ gọn từ những biểu tượng, linh vật, hình ảnh truyền thống, giúp vừa bảo tồn đường nét, ý nghĩa nguyên gốc vừa đưa chúng vào đời sống hiện đại và thị trường toàn cầu dưới dạng sản phẩm truyền thống hiện đại có tính ứng dụng cao. Nghệ nhân trẻ công nghệ đang coi in 3D, AI và máy CNC như bộ đồ nghề mới để rút ngắn thời gian chế tác linh vật Việt, đồng thời mở ra một cách kể chuyện khác về di sản: cụ thể, cầm nắm được, có thể chia sẻ qua mạng xã hội. Đây không phải là cuộc “thay thế” nghề thủ công, mà là cuộc thương lượng thông minh giữa bàn tay và thuật toán, giữa ký ức làng nghề và nhịp sống số.
Nghệ nhân 8X ở làng nghề công nghệ số: rút ngắn thời gian, kéo dài tầm ảnh hưởng
Trường hợp tiêu biểu cho làn sóng làng nghề công nghệ số là nghệ nhân Nguyễn Xuân Thắng, sinh ra tại Sơn Đồng và là thế hệ thứ ba nối nghề gia đình. Sau khi học thiết kế nội thất, anh không hài lòng với việc làng nghề chỉ sản xuất đồ thờ cỡ lớn khó mang đi xa, nên chuyển sang sáng tác mỹ nghệ thu nhỏ, giữ hồn cốt văn hóa nhưng phù hợp đời sống hiện đại. Đưa AI, in 3D và máy CNC vào xưởng, anh rút ngắn một nửa thời gian chế tác, thời gian tạo mẫu thủ công chỉ còn khoảng 20% so với cách đắp đất, đục tay trước đây. Bộ sưu tập nghê cổ, phỗng, rồng thời Lý được khoác “áo mới” màu sắc hiện đại, trở thành chặn giấy, ống bút, đồ decor sẵn sàng vươn ra thị trường quốc tế. Các sản phẩm này vừa mang đậm nét văn hóa Việt, vừa dễ bài trí trong phòng làm việc, khách sạn ở nước ngoài.
Linh vật Việt in 3D: từ đồ chơi dân gian đến mô hình kể chuyện
Không chỉ ở Sơn Đồng, tinh thần linh vật Việt in 3D còn hiện hữu trong nghiên cứu của họa sĩ trẻ Nam Chi. Từ năm 2023, anh tìm đến di tích để hiểu cách tạo hình, thẩm mỹ của người Việt xưa rồi đưa những con giống dân gian như voi, ngựa, long mã, hươu, sư tử… trở lại đời sống bằng mô hình thu nhỏ có thể cầm trên tay. Thay vì làm hoàn toàn thủ công, Nam Chi dựng file 3D để dễ sản xuất, giảm chi phí và đưa sản phẩm đến với nhiều người qua mạng xã hội, bảo tàng, triển lãm. Quan trọng hơn cả, phía sau mỗi mô hình là lớp ý nghĩa: ngựa gắn với lời chúc đỗ đạt, long mã gợi tinh thần Phù Đổng và lòng yêu nước, voi biểu trưng sức khỏe, sự no đủ. Một món đồ chơi trở thành điểm mở cho câu chuyện về lịch sử, mỹ thuật, cách cha ông gửi gắm ước vọng vào hình tượng thân thuộc. Di sản không chỉ được trưng bày, mà còn được chơi, được chạm và được kể lại.
Video, phim ảnh và AI: đưa di sản vào nhịp sống mạng xã hội
Công nghệ không chỉ đổi cách chế tác, mà còn đổi cách kể. Sau chuyến đi Mỹ với bộ phim “The Voice of The Wind” được chọn vào 30 phim từ khoảng 4.000 tác phẩm dự thi tại một cuộc thi quốc tế, Trần Thái Thanh Duy quay về và bắt đầu hỏi những câu rất đời: vì sao ghe chợ nổi có “cây bẹo”, vì sao món ăn miền Tây thiên vị ngọt, vì sao mái chùa cổ ở TP.HCM phủ tượng gốm nhỏ sinh động. Anh dùng máy quay, tinh thần hoài cổ kết hợp góc nhìn thị giác hiện đại để kể nhịp sống, phong tục, làng nghề Việt bằng phim ngắn, video du lịch, văn hóa. Ở một hướng khác, hơn 100 sinh viên từ 11 trường đại học đã cùng năm làng nghề Hạ Thái, Kim Lan, Đào Thục, Phú Vinh, Quất Động tạo ra board game, trải nghiệm làm gốm, sản phẩm từ vật liệu lỗi và video kể chuyện làng nghề trên nền tảng số trong chương trình “Làng nghề tái sinh”. 10 video về năm làng nghề đạt hơn 310.000 lượt xem và hơn 10.000 lượt tương tác trên các kênh truyền thông của Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội.
Giữ “chất Việt” trong sản phẩm truyền thống hiện đại
Nhìn từ các câu chuyện trên, điều đáng mừng là người trẻ không xem công nghệ là chiếc máy xóa quá khứ, mà là công cụ để làm mới giá trị cũ. Từ sở thích vẽ, thiết kế, DIY, những bạn như Kim tìm hiểu công nghệ in 3D, thử biến ý tưởng trong đầu thành sản phẩm có thể cầm trên tay. Quan điểm chung được chính Kim nói rõ: điều quan trọng nhất khi đưa hình ảnh Việt vào sản phẩm hiện đại là giữ được “chất Việt”, không cần giữ nguyên mọi thứ như ngày xưa, nhưng phải giữ được cái hồn và nguồn gốc. Bộ sưu tập linh vật thu nhỏ của Xuân Thắng cũng được chuyển đổi chất liệu, tận dụng gỗ tiết kiệm vì gỗ ngày càng khan hiếm, mà vẫn bảo toàn tinh thần nguyên bản. Song song, các đề án làng nghề từ Summer Camp tiếp tục được hoàn thiện để giới thiệu tại Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội, mở rộng tiếp cận công chúng, doanh nghiệp, tổ chức văn hóa. Nếu thế hệ trước giữ di sản bằng đình, đền, chùa, thì thế hệ nay bổ sung thêm mô hình 3D, video, board game – những “đền chùa” mới trong không gian số.
