Khi cuộc sống của người khác thành bản án cho mình
So sánh bản thân trực tuyến là việc dùng những gì người khác đăng trên mạng làm chuẩn để đánh giá giá trị, thành công và mức độ hạnh phúc của chính mình. Gần 2 giờ sáng, Hoàng, 29 tuổi, nằm trong phòng trọ ở Cầu Giấy, phóng to ảnh căn nhà hai tầng có ôtô của bạn học cũ; dưới ảnh là hàng trăm lời tán thưởng. Anh nhìn căn phòng ẩm mốc của mình rồi nghĩ bản thân là kẻ thất bại. Mỗi lần thấy bạn bè lên chức, mua nhà hay đi du lịch, anh lại ngột ngạt; công việc vừa hoàn thành cũng chẳng còn đáng kể trong mắt mình. Đây không đơn thuần là ghen tị. Mạng xã hội biến những biểu tượng như nhà cửa, chức danh và lời khen thành thước đo thành công, trong khi nỗ lực âm thầm của mỗi người bị đẩy ra ngoài khung hình. Với sức khỏe tâm thần trẻ, sự lệch chuẩn ấy nguy hiểm vì nó khiến thành tựu thật vẫn có thể bị cảm nhận như thất bại.
Sân khấu rực rỡ và chiếc thước đo giả
Cái bẫy nằm ở chỗ người trẻ đem toàn bộ hậu trường lộn xộn, áp lực và những lần vấp ngã của mình so với vài khoảnh khắc được chọn lọc của người khác. Một bức ảnh căn nhà, chiếc xe hay chuyến đi xa hoa có thể trông như bằng chứng rằng ai đó đã “thành công”, nhưng không kể gì về những gì nằm ngoài khung hình. Dần dần, thước đo ấy khiến người làm được việc vẫn thấy mình vô dụng: một phụ nữ hoàn thành các sản phẩm của mình nhưng dằn vặt vì công việc không gắn với chức danh quen thuộc như bác sĩ hay kỹ sư. Đây là lý do so sánh bản thân trực tuyến không chỉ làm giảm tự tin; nó còn bóp méo cách ta ghi nhận tiến bộ. Mạng xã hội không phải nguyên nhân duy nhất của bất an, nhưng có thể khuếch đại những nghi ngờ vốn đã tồn tại.
Lượt tương tác kéo cảm xúc lên xuống
Khi lượt thích trở thành tín hiệu về việc mình có được chấp nhận hay không, mỗi lần đăng bài dễ biến thành một cuộc chờ đợi căng thẳng. Thu Thảo, sinh viên năm nhất, cho biết cô hụt hẫng khi ảnh đăng lên nhận quá ít tương tác; Như Ý từng xóa ảnh chỉ một giờ sau khi đăng vì lượt thích thấp, rồi tự ti và ngại đăng tiếp. Đó là áp lực lượt tương tác trong đời thường: đăng bài, kiểm tra phản hồi, thất vọng, rồi lại tìm kiếm sự công nhận ở lần sau. Theo báo cáo của WHO khu vực châu Âu, tỷ lệ thanh thiếu niên có dấu hiệu sử dụng mạng xã hội có vấn đề tăng từ 7% năm 2018 lên 11% năm 2022. Khảo sát Barna Group năm 2021 cũng ghi nhận 2 trong 5 người thuộc Gen Z chịu áp lực từ kỳ vọng xã hội; áp lực phải thành công được nêu bởi 56%, còn nhu cầu hoàn hảo là 42%. Lo âu thanh thiếu niên không thể quy hết cho màn hình, nhưng phản hồi trực tuyến có thể khiến tâm trạng, giấc ngủ và quan hệ ngoài đời bị chi phối.
Thoát vòng lặp bằng cách nhìn lại đời sống thật
Với Hoàng, việc lướt ảnh bạn bè đi kèm mất ngủ, sụt cân, mất hứng thú và những lần bấm móng tay đến bật máu để xoa dịu bức bối; anh được chẩn đoán rối loạn lo âu và điều trị bằng thuốc kết hợp tư vấn tâm lý. Những dấu hiệu như mất ngủ kéo dài, bỏ dở hoạt động yêu thích hay tự làm đau bản thân cần được xem là lý do tìm hỗ trợ y tế, không phải điều có thể chữa bằng vài lời động viên. Sau can thiệp, Hoàng xóa bớt ứng dụng, tập tắt điện thoại trước 23 giờ, chạy bộ buổi tối và ghi lại một việc mình đã làm được mỗi khi định mở Facebook. Đây không phải lời kêu gọi cấm mạng xã hội, mà là cách giành lại quyền quyết định mình chú ý đến điều gì. Gia đình và nhà trường cần lắng nghe, đồng hành và dạy kỹ năng sử dụng công nghệ thay vì chỉ cấm đoán. Mạng xã hội nên là công cụ kết nối, không phải tòa án định giá con người.
