Vùng phát thải thấp là gì và đề xuất của Toyota Việt Nam đặt vấn đề gì?
Vùng phát thải thấp là khu vực đô thị được khoanh vùng, trong đó nhà chức trách hạn chế hoặc siết chặt điều kiện lưu thông với các phương tiện có mức khí thải cao, nhằm cải thiện chất lượng không khí, giảm tắc đường và ưu tiên phương tiện sạch hơn như xe điện hoặc xe dùng năng lượng xanh. Trong bối cảnh TP.HCM đang xây dựng đề án vùng phát thải thấp tại khu vực trung tâm, nơi chất lượng không khí kém với chỉ số PM2.5, PM10 và AQI đều không đạt quy chuẩn kỹ thuật quốc gia, đồng thời mật độ giao thông và dân cư rất cao, Toyota Việt Nam đề xuất công nhận xe hybrid tự sạc (HEV) là phương tiện được ưu tiên chạy cùng xe điện thuần (BEV) trong vùng này. Đây là đề xuất đánh thẳng vào cách TP.HCM định nghĩa "xe sạch" trong giai đoạn chuyển đổi điện hóa.
Cho xe hybrid chạy được trong vùng phát thải thấp: lý lẽ và giới hạn
Về mặt lý thuyết, không ai phủ nhận việc xe hybrid giúp giảm tiêu thụ nhiên liệu và phát thải CO2 so với xe xăng truyền thống. Chính vì thế, một số ý kiến người dùng cho rằng việc cho phép xe hybrid chạy được trong vùng phát thải thấp là hợp lý, nếu phần động cơ xăng đạt chuẩn khí thải cao như Euro 5. Người dân cũng nhìn nhận vùng phát thải thấp không đồng nghĩa với việc chỉ chấp nhận xe điện, mà là công cụ để từng bước chuyển đổi từ xe xăng sang các phương tiện sạch hơn, trong đó hybrid được xem là phù hợp cho giai đoạn chuyển tiếp. Tuy nhiên, chính điểm "trung gian" này khiến hybrid trở thành vùng xám: nó sạch hơn xe xăng nhưng vẫn có ống xả, nên nếu được ưu tiên ngang với BEV, vùng phát thải thấp sẽ đánh mất thông điệp rõ ràng về ưu tiên xe không phát thải.
Toyota hybrid TP.HCM: giải quyết nỗi lo hạ tầng sạc nhưng có công bằng với BEV?
Đại diện Toyota Việt Nam nhấn mạnh HEV giúp giảm phát thải CO2 mà không cần hạ tầng sạc, nên phù hợp với điều kiện hiện tại của người dùng đô thị. Đây là lập luận khó phản bác: hạ tầng trạm sạc vẫn là điểm yếu lớn của chính sách xe điện hiện nay, trong khi hybrid tự sạc cho phép người dùng "đổ xăng là đi" nhưng vẫn hưởng lợi từ động cơ điện. Nhiều người vì thế coi hybrid là phương án thực tế trong giai đoạn chuyển tiếp, đặc biệt ở TP.HCM – nơi nhu cầu di chuyển cao nhưng chỗ đậu xe có sạc còn hạn chế. Vấn đề nảy sinh ở chỗ, nếu Toyota hybrid tại TP.HCM được ưu tiên giống BEV trong vùng phát thải thấp, người mua sẽ có động lực chọn hybrid thay vì thuần điện để tránh rủi ro hạ tầng. Điều này có thể khiến chính sách xe điện bị mất lực, biến vùng phát thải thấp từ công cụ thúc đẩy BEV thành sân chơi thuận lợi cho hybrid.
Không thể dựa vào nhãn "hybrid": cần thước đo khí thải và lộ trình thời gian
Các chuyên gia ô tô cảnh báo rằng BEV và HEV đều sạch hơn xe xăng truyền thống nhưng không thể xếp cùng hạng; giảm CO₂ không đồng nghĩa loại bỏ được NOx hay bụi mịn, và hiệu quả còn phụ thuộc vào tốc độ, điều hòa, tải trọng, kiểu lái, kích thước xe. Một số loại hybrid đời cũ với pin nhỏ thậm chí có mức tiêu thụ xăng cao hơn xe xăng thuần khi pin hết. Vì vậy, nếu coi HEV như BEV trong vùng phát thải thấp, phải có tiêu chí kiểm định thực tế, ví dụ giới hạn mức tiêu thụ nhiên liệu lít/100 km, kết hợp chứng nhận "năng lượng xanh" và đo kiểm khí thải định kỳ. Quan điểm hợp lý là: có thể chấp nhận HEV đạt chuẩn vào vùng phát thải thấp đến khoảng 2030, nhưng không đánh đồng với BEV, và sau đó phải ưu tiên hẳn các phương tiện không phát thải tại chỗ.
Tác động đến chính sách xe điện và bước đi tiếp theo của TP.HCM
Đề xuất cho xe hybrid chạy cùng BEV trong vùng phát thải thấp không chỉ là chuyện kỹ thuật, mà còn là cuộc tranh luận về định hướng chính sách xe điện. Các hãng Nhật mong muốn Việt Nam xây dựng lộ trình điện hóa toàn diện, phát huy lợi thế cả xe hybrid lẫn xe chạy pin, đồng thời điều chỉnh thuế tiêu thụ đặc biệt theo mức phát thải CO2 thay vì dung tích động cơ. Chính phủ đã yêu cầu cơ quan tài chính nghiên cứu và báo cáo về đề xuất thuế cho xe hybrid tự sạc trong tháng 10, trong khi TP.HCM mới ở giai đoạn chọn hai khu vực để thí điểm vùng phát thải thấp và tiếp tục lấy ý kiến người dân, doanh nghiệp. Nếu thành phố thiết kế tiêu chuẩn vùng phát thải thấp dựa trên khí thải thực tế, áp dụng lộ trình rõ ràng đến khoảng 2030 cho hybrid rồi nâng dần ưu tiên cho BEV, chính sách xe điện sẽ tránh được tình trạng nửa vời và gửi đi thông điệp công bằng: ai phát thải ít hơn sẽ được ưu tiên hơn.
