Dấu mốc lớn, câu hỏi lớn hơn
Xuất nhập khẩu là hoạt động trao đổi hàng hóa qua biên giới, trong đó kim ngạch phản ánh tổng giá trị giao dịch chứ không tự cho biết nền kinh tế giữ lại bao nhiêu giá trị từ mỗi sản phẩm. Bởi vậy, mốc 1.000 tỷ USD là thành tựu về quy mô, nhưng chưa phải thước đo đầy đủ sức cạnh tranh.
Sau 10 tháng năm 2026, kim ngạch thương mại hàng hóa đạt 1.010 tỷ USD, tăng 32,3% so với cùng kỳ. Xuất khẩu đạt 499,2 tỷ USD, còn nhập khẩu đạt 511,3 tỷ USD; lần đầu tổng giao dịch vượt ngưỡng 1.000 tỷ USD. Con số này cho thấy sản xuất và mức độ hội nhập đã mở rộng, song chênh lệch giữa hai chiều cũng nhắc rằng tăng trưởng thương mại không đồng nghĩa với năng lực tạo giá trị trong nước tăng tương ứng.
Động lực đến từ đà phục hồi sản xuất, nhất là công nghiệp chế biến, chế tạo; khả năng đáp ứng nhu cầu thị trường quốc tế; việc tận dụng các hiệp định thương mại tự do và mở rộng thị trường. Doanh nghiệp cũng linh hoạt trước thay đổi về nhu cầu, tiêu chuẩn kỹ thuật, chuyển đổi xanh và chính sách thương mại. Những yếu tố ấy giải thích vì sao quy mô tăng nhanh, nhưng không xóa được câu hỏi khó hơn: phần giá trị nào thực sự thuộc về doanh nghiệp Việt Nam?
Kim ngạch tăng nhanh, giá trị giữ lại còn mỏng
Điểm cần nhìn thẳng là xuất khẩu vẫn dựa nhiều vào khu vực có vốn đầu tư nước ngoài. Trong 10 tháng, khu vực này đạt 405,3 tỷ USD, chiếm 81,2% tổng xuất khẩu; doanh nghiệp trong nước đạt 93,9 tỷ USD, tương ứng 18,8%. Chênh lệch ấy không phủ nhận đóng góp của FDI, nhưng cho thấy doanh nghiệp nội địa chưa chuyển hóa cơ hội hội nhập thành năng lực xuất khẩu tương xứng.
Công nghiệp chế biến, chế tạo đóng góp 90,7% kim ngạch xuất khẩu, nhưng tỷ trọng lớn không tự động đồng nghĩa với hàm lượng giá trị Việt cao. Ở các ngành như điện tử, máy móc, dệt may và da giày, phụ thuộc vào nguyên liệu, linh kiện nhập khẩu khiến phần giá trị tạo ra trong nước còn hạn chế. Khi doanh nghiệp nội địa khó đáp ứng yêu cầu về quy mô, công nghệ, quản trị chất lượng và nguồn cung ổn định, họ dễ mắc kẹt ở những công đoạn có giá trị thấp.
Cán cân cũng là lời nhắc không nên chỉ nhìn tổng kim ngạch: 10 tháng ghi nhận nhập siêu hơn 12 tỷ USD, trái với mức xuất siêu 19,4 tỷ USD cùng kỳ năm trước. Nhập khẩu tăng 37,4%, nhanh hơn xuất khẩu tăng 27,5%. Một tháng xuất siêu không đủ để kết luận xu hướng đã đổi; điều đáng quan tâm là nhập khẩu đầu vào có chuyển thành năng lực sản xuất, nhà cung cấp và giá trị nội địa lớn hơn hay không.
Bước tiếp theo là xây năng lực trong nước
Muốn nâng hiệu quả thương mại, chính sách cần dịch trọng tâm từ hỗ trợ tăng lượng hàng qua biên giới sang tăng phần giá trị được tạo ra trong nước. Phát triển công nghiệp hỗ trợ trong điện tử, bán dẫn, cơ khí chính xác, thiết bị điện và chế biến là hướng đi thiết thực: doanh nghiệp Việt cần có khả năng cung cấp linh kiện, vật liệu và dịch vụ đạt chuẩn, thay vì chỉ đứng ngoài các khâu có giá trị cao.
Điều đó đòi hỏi hỗ trợ doanh nghiệp đổi mới công nghệ, nâng quản trị và chất lượng, đồng thời tạo liên kết thực chất giữa doanh nghiệp FDI với nhà cung cấp trong nước. Thu hút đầu tư cũng nên ưu tiên dự án công nghệ cao có cam kết phát triển hệ sinh thái cung ứng nội địa. Nếu thiếu những mắt xích này, dòng vốn và đơn hàng xuất khẩu có thể lớn lên mà năng lực tự chủ vẫn không theo kịp.
Thời gian tới, định hướng là tiếp tục đa dạng hóa thị trường, khai thác tốt thị trường truyền thống và mở rộng sang Trung Đông, Nam Á, châu Phi, Mỹ Latinh; đồng thời chuyển từ mở rộng mạng lưới FTA sang khai thác chiều sâu. Bộ Công Thương dự kiến phối hợp với các bộ, ngành, địa phương và doanh nghiệp để phát triển thị trường, tận dụng hội nhập và chuyển dịch cơ cấu xuất nhập khẩu theo hướng bền vững.
Mốc 1.000 tỷ USD đáng ghi nhận, nhưng không thể là đích đến. Thước đo thuyết phục hơn trong chặng tới là doanh nghiệp Việt tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng, tỷ lệ giá trị nội địa tăng lên và tăng trưởng thương mại tạo được năng lực cạnh tranh bền vững. Quy mô mở cửa cơ hội; chỉ chất lượng và hiệu quả mới quyết định Việt Nam giữ lại được bao nhiêu thành quả hội nhập.
