Cột mốc 1.000 tỷ USD: Ý nghĩa của một cuộc “nhảy vọt” thương mại
Xuất nhập khẩu Việt Nam là tổng giá trị hàng hóa xuất khẩu và nhập khẩu của nền kinh tế trong một giai đoạn, phản ánh sức cạnh tranh của doanh nghiệp, mức độ hội nhập quốc tế và khả năng tham gia sâu vào chuỗi cung ứng toàn cầu. Khi tổng kim ngạch thương mại tiến sát mốc 1.000 tỷ USD, đó không chỉ là con số kỷ lục mà còn là dấu mốc cho thấy Việt Nam đã bước vào nhóm những nền kinh tế có độ mở rất cao, phụ thuộc mạnh vào dòng chảy hàng hóa xuyên biên giới, cả về cơ hội tăng trưởng lẫn rủi ro khi thị trường thế giới biến động. Tính đến hết 8 tháng, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu đạt 770 tỷ USD, tăng 28,7% so với cùng kỳ năm trước. Với tốc độ này, mốc 1.000 tỷ USD chỉ còn cách khoảng hơn hai tháng, và dự báo cả năm có thể lên tới 1.100 tỷ USD. Về mặt chính sách, đây là thời điểm Việt Nam phải quyết định sẽ tiếp tục mở rộng bằng lượng, hay chuyển trọng tâm sang chất, tức là giá trị gia tăng và năng lực tự chủ.
Tôm và thủy sản: Động lực cụ thể phía sau con số tăng trưởng 28,7%
Đà tăng trưởng thương mại hiện nay không phải là câu chuyện chung chung, mà có những ngành cụ thể đang kéo cả bức tranh đi lên. Từ cuối tháng 8, nhu cầu đối với sản phẩm tôm Việt Nam tăng trở lại, tạo áp lực lớn lên năng lực chế biến của doanh nghiệp. Minh Phú liên tục mở rộng công suất, đẩy mạnh tự động hóa, nhưng ngay cả khi ba nhà máy chạy hết công suất vẫn “khó đáp ứng toàn bộ nhu cầu hiện tại từ khách hàng” – như lãnh đạo tập đoàn thừa nhận. Trong 8 tháng, kim ngạch xuất khẩu tôm tăng hơn 12%, dẫn đầu nhóm thủy sản; tổng xuất khẩu thủy sản đạt 8 tỷ USD, tăng 11,8% với thị trường Trung Quốc chiếm hơn 25% và tăng 33,4%. Một câu nói nên được trích lại: “Từ tháng 9 đến cuối năm, nhu cầu lễ hội và chu kỳ bổ sung tồn kho có thể tiếp tục giữ kim ngạch xuất khẩu ở mức cao”. Điều này cho thấy bối cảnh thuận lợi – nhu cầu thực, chứ không chỉ là hiệu ứng thống kê.
Nhập siêu, phụ thuộc FDI và cảnh báo về chất lượng tăng trưởng
Đằng sau kỷ lục xuất nhập khẩu Việt Nam là một cấu trúc chưa cân bằng. Trong 8 tháng, nền kinh tế chuyển từ trạng thái xuất siêu sang nhập siêu gần 20 tỷ USD, trong khi cùng kỳ năm trước xuất siêu khoảng 14 tỷ USD. Điều này cho thấy tăng trưởng thương mại hiện tại mang màu sắc của “mua nhiều hơn bán”, phản ánh nhu cầu nhập khẩu nguyên liệu, máy móc và hàng tiêu dùng đang tăng nhanh hơn tốc độ tạo giá trị xuất khẩu mới. Vai trò của doanh nghiệp FDI cũng áp đảo: khu vực này chiếm hơn 80% tổng kim ngạch xuất khẩu, tăng gần 27%, trong khi doanh nghiệp trong nước chỉ tăng 7,4% và chiếm chưa đến 20% tổng xuất khẩu. Đáng chú ý, khu vực trong nước nhập siêu trên 30 tỷ USD, còn khối FDI lại xuất siêu hơn 10 tỷ USD. Nếu không cải thiện, mốc 1.000 tỷ USD sẽ là “thành tích phần lớn thuộc về FDI”, còn doanh nghiệp nội vẫn loay hoay ở phân khúc biên thấp.
Thách thức chi phí, thuế và nhu cầu nâng cấp năng lực logistics
Các doanh nghiệp đang phải chạy hết tốc lực trong bối cảnh điều kiện cạnh tranh không hẳn thuận lợi. Tôm Việt Nam chịu thêm mức thuế 12,5% tại Mỹ, tạo áp lực đáng kể cho các nhà xuất khẩu. Minh Phú chọn cách nâng giá trị chế biến để không bị cuốn vào cuộc đua giá với các đối thủ như Ấn Độ, Ecuador; đó là hướng đi đúng, bởi chỉ tăng sản lượng sẽ khiến doanh nghiệp dễ bị tổn thương khi hàng rào thuế quan hoặc kỹ thuật thay đổi. Về hạ tầng thương mại, đề xuất của hiệp hội thủy sản về việc giảm chi phí logistics cho hàng nông, lâm, thủy sản và phát triển đội tàu container, container lạnh trong nước là tín hiệu cho thấy doanh nghiệp đã chạm trần về chi phí. Nếu Việt Nam không sở hữu năng lực logistics đủ mạnh, lợi thế xuất nhập khẩu sẽ bị bào mòn bởi chi phí vận chuyển cao và sự phụ thuộc vào hãng tàu nước ngoài.
Từ kỷ lục sang bền vững: Việt Nam cần gì sau mốc 1.000 tỷ USD?
Cột mốc 1.000 tỷ USD xuất nhập khẩu Việt Nam là bước ngoặt, nhưng nó không tự động đồng nghĩa với sức mạnh nội sinh. Đà tăng trưởng 28,7% cho thấy nền kinh tế đang bắt nhịp tốt với nhu cầu toàn cầu, song cấu trúc nhập siêu, phụ thuộc FDI và chi phí logistics cao là những tín hiệu cảnh báo. Nếu chỉ tập trung ăn mừng con số, Việt Nam sẽ bỏ lỡ cơ hội điều chỉnh quỹ đạo phát triển. Điều cần làm trong giai đoạn tới không phải là “tăng bằng mọi giá”, mà là: nâng tỷ trọng doanh nghiệp trong nước trong tổng xuất khẩu, giảm nhập siêu bằng việc phát triển công nghiệp hỗ trợ, và đầu tư nghiêm túc vào hạ tầng logistics do doanh nghiệp Việt nắm chủ động. Khi đó, mốc 1.000 tỷ USD mới là nền tảng cho tăng trưởng thương mại bền vững, chứ không chỉ là một kỷ lục để nhớ.
