Sony khai tử đĩa vật lý: bước tiến số hay bước lùi cho quyền sở hữu?
Cuộc chiến quanh đĩa vật lý PlayStation là cuộc tranh luận về việc game thủ có còn thực sự sở hữu trò chơi của mình trong kỷ nguyên phân phối số, khi Sony quyết định chấm dứt sản xuất và phát hành game trên đĩa để chuyển hoàn toàn sang mô hình digital, kéo theo hàng loạt lo ngại về quyền truy cập, thị trường game cũ và di sản văn hóa game về lâu dài. Sony đã xác nhận sẽ ngừng phát hành game PlayStation trên đĩa từ năm 2028, nghĩa là toàn bộ game mới sẽ chỉ tồn tại dưới dạng digital trên hệ sinh thái của hãng. Thông báo này được đưa ra sau quyết định chấm dứt sản xuất đĩa vật lý PlayStation, với mốc chặn cuối cùng là tháng 1/2028, khi không còn trò chơi mới nào ra mắt dưới dạng đĩa nữa. Sony lý giải rằng người chơi đang ưu tiên mua digital, nhưng cơn bão phản đối trên mạng cho thấy vấn đề không chỉ nằm ở thói quen mua hàng, mà là câu hỏi: ai kiểm soát game chúng ta đã trả tiền để sở hữu?
GOG: “DRM-free game” như một cú tát vào lựa chọn của Sony
Trong khi Sony khai tử đĩa vật lý, GOG lại khéo léo biến sự kiện này thành cơ hội khẳng định triết lý DRM-free game của mình. Trên mạng xã hội X, GOG nhắn đầy ẩn ý: người chơi có thể tải bộ cài ngoại tuyến của bất kỳ game đã mua, lưu vào đĩa và chúng sẽ là của họ mãi mãi, không cần xin phép một cửa hàng để được chơi. Thông điệp này không chỉ “đá xoáy” việc Sony bỏ đĩa vật lý PlayStation, mà còn đập thẳng vào điểm yếu của mô hình digital khóa chặt bằng DRM: quyền truy cập luôn phụ thuộc máy chủ và chính sách cửa hàng. Trên nhiều nền tảng số, người dùng chỉ được cấp giấy phép sử dụng, nghĩa là nếu game bị gỡ hoặc dịch vụ đóng cửa, ngay cả người đã mua hợp pháp cũng có thể mất quyền tải lại. GOG phản biện bằng cách trao cho người chơi khả năng tải bộ cài offline, sao lưu vào ổ cứng hoặc tự ghi ra đĩa – đúng nghĩa “mua là sở hữu”.
Ubisoft ủng hộ Sony: tăng trưởng thị trường hay bỏ rơi game thủ?
Ở phía ủng hộ Sony, lãnh đạo Ubisoft công khai bênh vực quyết định đi “all-digital”, viện dẫn kinh nghiệm từ thị trường PC, nơi game vật lý đã bị thay thế bởi nền tảng số và doanh số tăng trưởng. Theo lời vị CEO, việc bỏ ổ đĩa sẽ giúp giảm giá sản xuất console, khiến thiết bị “dễ tiếp cận hơn”, đồng thời không làm xáo trộn quá nhiều ngành công nghiệp. Một câu trích đáng nhớ từ lập luận này là: doanh số PS5 digital đã vượt bản có ổ đĩa, dù khoảng 70% lượng PS5 đang bán ra vẫn sở hữu ổ đọc. Nhưng logic doanh số đó bỏ qua những thứ game thủ đang mất đi: thị trường game cũ, khả năng bán lại để thu hồi tiền, các kệ game giá mềm cho người ít tiền, và nhất là tự do lựa chọn nơi mua game. Khi không còn đĩa, mọi đường dẫn đều đi qua PlayStation Store, và quyền lực định giá, định thời hạn sử dụng game gần như tập trung vào tay một bên duy nhất.
Sega và làn sóng phản đối: bảo vệ văn hóa physical media
Đối lập với Ubisoft, Sega lên tiếng bảo vệ giá trị của physical media ngay trong bối cảnh Sony tuyên bố sẽ chấm dứt sản xuất và bán đĩa vào 2028. Chủ tịch Sega khẳng định hãng “vẫn coi trọng văn hóa phương tiện vật lý” và chọn cách chuyển dịch song song: tăng cường digital để mở rộng thị trường PC, nhưng không bỏ hẳn đĩa. Cách nhìn này thẳng thắn thừa nhận tầm quan trọng của digital vs physical media: bản digital cần thiết cho mở rộng toàn cầu, nhưng đĩa và bản vật lý vẫn là nền tảng cho sưu tầm, lưu trữ và bảo tồn di sản game. Nhiều nhà sáng tạo và tổ chức người chơi đã cảnh báo tương lai chỉ-digital có thể làm suy yếu quyền người tiêu dùng; các kiến nghị yêu cầu Sony rút lại quyết định cho thấy lo lắng đó không phải thiểu số. Thêm vào đó, các vụ kiện lên đến hàng trăm triệu euro, và một vụ kiện khác nhắm tới hơn 2 tỷ euro liên quan giá trên PlayStation Store, là tín hiệu rằng game thủ không chấp nhận bị khóa chặt trong một hệ sinh thái duy nhất.
Tương lai không đĩa: tiện lợi cho hãng, bất ổn cho người chơi
Từ nay đến trước tháng 1/2028, game vật lý vẫn tiếp tục phát hành bình thường trên PlayStation, nhưng sau mốc đó, mọi sản phẩm mới sẽ hoàn toàn digital. Khi EU cũng khó có thể tác động để thay đổi quyết định, Sony tỏ ra kiên định với chiến lược không đĩa. Về mặt kinh doanh, đó là con đường dễ hiểu: cắt chi phí sản xuất, kiểm soát giá, kiểm soát thời lượng game tồn tại trên hệ thống. Nhưng với người chơi, tương lai ấy đồng nghĩa không còn thị trường game cũ, không còn lựa chọn ngoài PlayStation Store, và quyền sử dụng game luôn treo trên sợi dây kết nối mạng và máy chủ. Bài đăng của GOG nhấn mạnh một sự thật khó chịu: trong mô hình digital khóa DRM, game thủ không sở hữu file game, chỉ thuê quyền truy cập. Nếu ngành game đi theo quỹ đạo đó, thì cuộc chiến quanh đĩa vật lý PlayStation không còn là chuyện hoài niệm, mà là trận chiến cuối cùng để bảo vệ quyền sở hữu trong thế giới game số.
