Tuổi quan hệ trẻ hóa: vấn đề không nằm ở việc “sớm” mà nằm ở việc “không an toàn”
Tuổi quan hệ tình dục trung bình của thanh thiếu niên đang ở mức 18,7 tuổi, kèm theo tỷ lệ sử dụng biện pháp tránh thai lần đầu chỉ 54% và số ca mắc bệnh lây truyền tình dục tăng mạnh; thực trạng này cho thấy sức khỏe sinh sản thanh thiếu niên đang chịu rủi ro lớn vì thiếu kiến thức, kỹ năng và dịch vụ hỗ trợ phù hợp. Vấn đề đáng lo không phải là việc người trẻ có đời sống tình dục, mà là cách họ bước vào đời sống ấy trong trạng thái mù mờ về an toàn. Khi thông tin trên mạng xã hội tràn ngập, người trẻ tưởng mình hiểu nhiều nhưng lại thiếu nền tảng khoa học để bảo vệ sức khỏe tuổi trẻ. Chúng ta cần thẳng thắn thừa nhận: xã hội đang chậm hơn hành vi của thanh thiếu niên, đặc biệt trong giáo dục giới tính và hệ thống dịch vụ thân thiện.
Các con số biết nói: ít mang thai hơn nhưng rủi ro bệnh lây truyền tình dục lại tăng
Hội thảo phổ biến đề án chăm sóc sức khỏe sinh sản, sức khỏe tình dục vị thành niên, thanh niên giai đoạn 2026-2030 do cơ quan chuyên trách thuộc Bộ Y tế tổ chức tại Hà Nội ngày 26/8 đã phác họa bức tranh trái chiều. Một mặt, mang thai tuổi vị thành niên giảm: năm 2025 chỉ còn khoảng 2,5% tổng số phụ nữ mang thai, tỷ suất sinh và tỷ lệ phá thai ở nhóm này cũng đi xuống so với năm 2024. Mặt khác, các bệnh lây truyền tình dục lại tăng mạnh, với nhóm 15-29 tuổi chiếm khoảng 50% ca nhiễm HIV mới, các bệnh như giang mai, lậu được ghi nhận gia tăng gắn với hành vi nhiều bạn tình và không dùng bao cao su. Nói cách khác, người trẻ ít sinh con hơn nhưng không đồng nghĩa là họ an toàn hơn; họ chỉ… chuyển từ rủi ro mang thai sang rủi ro bệnh lý âm thầm, khó phát hiện và để lại hậu quả lâu dài.
Một câu nói tại hội thảo đáng được trích lại: “Chúng ta không chỉ đặt mục tiêu để thanh thiếu niên biết về sức khỏe sinh sản mà phải giúp các em hiểu đúng - lựa chọn đúng - hành động đúng - tiếp cận được dịch vụ đúng lúc và được bảo vệ khi cần thiết”. Đó là cách nhìn coi thanh thiếu niên là chủ thể, chứ không là đối tượng cần kiểm soát.
Những khoảng trống kiến thức và dịch vụ: người trẻ đang phải tự xoay xở
Tuổi quan hệ tình dục lần đầu trẻ hóa là hệ quả của bối cảnh mạng xã hội phát triển, nội dung về tình dục xuất hiện dày đặc nhưng giáo dục giới tính bài bản lại không theo kịp. Kiến thức và kỹ năng về tình dục an toàn của thanh thiếu niên bị đánh giá là “chưa đồng đều”, chỉ khoảng 54% người trẻ dùng biện pháp tránh thai an toàn ngay lần đầu, và tỷ lệ dùng bao cao su ở nhóm quan hệ sớm còn thấp. Nguy hiểm hơn, dưới 30% thanh thiếu niên biết tới địa chỉ dịch vụ thân thiện, trong khi tâm lý sợ bị phán xét khiến các em né cơ sở y tế công và tìm đến phòng khám tư, thậm chí là cơ sở chui. Hệ quả là sức khỏe sinh sản thanh thiếu niên bị đặt vào vùng xám: ít được khám, ít được tư vấn, dễ gặp biến chứng sau nạo phá thai ngoài hệ thống an toàn. Nếu người lớn tiếp tục im lặng, thanh thiếu niên sẽ tiếp tục học về tình dục từ tin đồn và clip ngắn, chứ không phải từ bác sĩ và nhà trường.
Người trẻ cần biết gì để bảo vệ sức khỏe sinh sản và phòng bệnh lây truyền tình dục?
Trong bối cảnh đề án mới đặt mục tiêu đến năm 2030 giảm tỷ suất sinh ở tuổi 15-19 xuống dưới 18/1.000 và tỷ lệ phá thai ở vị thành niên xuống dưới 1%, người trẻ không thể ngồi chờ hệ thống tự cải thiện. Để bảo vệ sức khỏe tuổi trẻ, có vài nguyên tắc tối thiểu cần nắm: một là chỉ quan hệ khi đã hiểu rõ về sức khỏe sinh sản thanh thiếu niên, chấp nhận trách nhiệm với cơ thể và tâm lý của mình; hai là luôn ưu tiên biện pháp tránh thai an toàn, trong đó bao cao su là lựa chọn bắt buộc nếu muốn giảm cả nguy cơ mang thai lẫn bệnh lây truyền tình dục; ba là khám và tư vấn sớm khi có bất kỳ dấu hiệu bất thường, không giấu giếm vì xấu hổ. Thanh thiếu niên cũng nên ghi nhớ rằng quyền được tiếp cận dịch vụ không phán xét, bảo mật thông tin là quyền chính đáng, không phải “ân huệ”.
Không thể chỉ “khuyên kiêng”: đã đến lúc xây dựng văn hóa tình dục an toàn
Điểm đáng mừng là đề án chăm sóc sức khỏe sinh sản, sức khỏe tình dục vị thành niên, thanh niên giai đoạn 2026-2030 đã chọn cách tiếp cận dựa trên thay đổi hành vi, mở rộng mạng lưới dịch vụ thân thiện, bảo mật, đồng thời ứng dụng công nghệ số với website, ứng dụng và chatbot tư vấn ẩn danh. Nhưng nếu chỉ trông chờ vào chính sách, chúng ta sẽ tiếp tục chậm chân so với nhịp sống của người trẻ. Gia đình, nhà trường, tổ chức thanh niên cần coi giáo dục giới tính là phần bắt buộc của văn hóa, không phải chuyện “nhạy cảm” nên tránh. Xã hội cũng phải ngừng gắn nhãn đạo đức lên người trẻ khi họ cầu cứu về sức khỏe sinh sản. Khi người lớn biết đối thoại thay vì phán xét, khi dịch vụ y tế thân thiện trở nên phổ biến, thanh thiếu niên mới có cơ hội biến kiến thức thành thói quen, và biến quyền được an toàn thành thực tế mỗi lần quan hệ.
