Kỹ năng tự bảo vệ là điểm khởi đầu, không phải lá chắn duy nhất
An toàn học đường là khả năng ngăn ngừa nguy cơ, nhận diện sớm dấu hiệu tổn hại và bảo vệ học sinh kịp thời trong trường lớp lẫn không gian mạng. Đó không thể là nhiệm vụ riêng của trẻ, bởi các em phải đối mặt với những cám dỗ và hiểm họa vượt quá khả năng tự xử lý.
Nguy cơ thuốc lá điện tử và các chất gây nghiện mới len vào trường học đang trẻ hóa. Chiều 27-10, Sở Giáo dục và Đào tạo Nghệ An phối hợp với một cơ quan báo chí tổ chức diễn đàn “Nói không với thuốc lá, thuốc lá điện tử và chất gây nghiện mới” tại Trường THPT Lê Viết Thuật, thu hút hàng nghìn học sinh, giáo viên và phụ huynh trong tỉnh. Quy mô tham gia cho thấy nhu cầu giáo dục phòng ngừa không nhỏ, nhưng một diễn đàn không thể thay thế việc hỗ trợ thường xuyên ở trường và tại nhà.
Tại chương trình, học sinh được học cách nhận diện rủi ro, từ chối lời mời và tìm người hỗ trợ. Thông điệp “Không thử – Không sử dụng – Không tiếp tay” có ích khi đi kèm kiến thức thực tế: thuốc lá điện tử không mặc nhiên an toàn hơn thuốc lá truyền thống, còn nicotine và những thành phần nguy cơ có thể ảnh hưởng đến hệ hô hấp, thần kinh của cơ thể đang phát triển.
Bạo lực và tổn hại trên mạng cần được phát hiện, xử lý
Thuốc lá điện tử không phải nguy cơ duy nhất. Bạo lực học đường, bắt nạt trực tuyến, nội dung độc hại và hành vi xâm hại trên mạng có thể tác động đến sức khỏe tinh thần, quyền riêng tư và cảm giác an toàn của học sinh. Dặn trẻ “cẩn thận” mà không có nơi báo tin, người tiếp nhận và quy trình can thiệp thì mới chỉ chuyển gánh nặng sang những người ít khả năng tự bảo vệ nhất.
Trong phiên thảo luận tại Quốc hội chiều 30-10, đại biểu Nguyễn Văn Huy, đoàn Hưng Yên, lưu ý trẻ em bước vào môi trường số nhanh hơn khả năng bảo vệ của gia đình, nhà trường, pháp luật và nền tảng công nghệ. Nhận định ấy chỉ ra khoảng cách cần thu hẹp: trẻ cần được tiếp cận Internet để học tập và giao tiếp, nhưng không thể bị bỏ mặc trước dụ dỗ, bắt nạt hay thao túng tâm lý.
Nhà trường cần có cách tiếp nhận phản ánh kín đáo, đánh giá nguy cơ và can thiệp sớm khi xuất hiện dấu hiệu bạo lực. Gia đình cần trò chuyện để nhận ra thay đổi bất thường, thay vì chờ sự việc nghiêm trọng mới xử lý. Một môi trường giáo dục an toàn phải được đánh giá bằng việc nguy cơ có được ngăn ngừa, phát hiện và xử lý kịp thời hay không.
Chia sẻ clip không kiểm soát có thể làm tổn thương trẻ lần nữa
Một đoạn video lan truyền trên mạng ghi lại hai học sinh tiểu học ở Trung Quốc ngồi tại quán trà sữa và xem nội dung người lớn trên điện thoại; các em được cho là học lớp 4, lớp 5. Sự việc làm dấy lên tranh luận về tuổi tiếp xúc Internet và vai trò định hướng của người lớn. Nhưng phản ứng trước hành vi của trẻ không nên che khuất trách nhiệm của người đăng clip.
Việc quay và phổ biến hình ảnh trẻ trong tình huống nhạy cảm có thể khiến các em bị nhận diện, miệt thị hoặc công kích trực tuyến. Một nội dung lan truyền nhanh có thể kéo theo tổn thương tâm lý dai dẳng; sự tò mò của trẻ không phải lý do để công chúng biến các em thành đối tượng phán xét. Người lớn cần nghĩ đến quyền riêng tư và hậu quả trước khi đăng, chia sẻ hay bình luận.
Cách ứng xử hữu ích hơn là tìm hiểu trẻ đã tiếp cận nội dung từ đâu, trao đổi bình tĩnh về ranh giới cá nhân và hướng dẫn sử dụng Internet phù hợp lứa tuổi. Nhà trường cũng cần đưa giáo dục giới tính và kỹ năng an toàn mạng vào quá trình học tập từ sớm, để trẻ biết hỏi ai và tìm trợ giúp thế nào khi gặp nội dung khiến mình bối rối hoặc sợ hãi.
Từ lời khuyên đến trách nhiệm có đầu mối
Muốn bảo vệ học sinh hiệu quả, gia đình, nhà trường, cơ quan quản lý và doanh nghiệp công nghệ phải phối hợp với trách nhiệm rõ ràng. Cha mẹ đồng hành và nhận diện thay đổi; nhà trường phòng ngừa, tiếp nhận báo tin và can thiệp; nền tảng công nghệ kiểm soát độ tuổi, xử lý nội dung xâm hại, tiếp nhận phản ánh và phối hợp giải quyết vi phạm. Nếu thiếu những đầu mối ấy, lời nhắc trẻ tự cẩn trọng sẽ khó tạo thành một cơ chế bảo vệ.
Bước tiếp theo cần là triển khai đồng bộ Chương trình “Bảo vệ và hỗ trợ trẻ em phát triển trên môi trường mạng giai đoạn 2026-2030” theo Quyết định số 468/QĐ-TTg, với phân công cụ thể cho từng cơ quan. Quốc hội cần tăng cường giám sát, còn Chính phủ cần thiết lập quy trình để trẻ và gia đình được tiếp nhận, hỗ trợ kịp thời khi xảy ra xâm hại.
Kết luận cần rõ ràng: dạy kỹ năng tự bảo vệ là cần thiết, nhưng không thể bắt trẻ tự chống đỡ mọi nguy cơ. An toàn học đường chỉ có ý nghĩa khi lời khuyên về thuốc lá điện tử, bạo lực và bắt nạt trực tuyến được nối với người chịu trách nhiệm, nơi tìm trợ giúp và hành động cụ thể. Bảo vệ học sinh là nghĩa vụ chung, không phải bài kiểm tra xem trẻ có đủ thận trọng hay không.
