Năng lượng nguyên tử Việt Nam: câu chuyện nhân lực hơn là công nghệ
Đào tạo nhân lực trẻ cho ngành năng lượng nguyên tử Việt Nam là quá trình xây dựng đội ngũ chuyên gia liên ngành có khả năng nghiên cứu, làm chủ công nghệ hạt nhân ứng dụng, vận hành an toàn các hệ thống bức xạ và điện hạt nhân, đồng thời đáp ứng yêu cầu quản lý, giám sát an toàn – an ninh hạt nhân trong y tế, công nghiệp, nông nghiệp và bảo vệ môi trường. Đây không phải câu chuyện tăng số lượng kỹ sư, mà là tái thiết cấu trúc nhân lực cho một ngành có độ phức tạp cao và rủi ro lớn. Điểm đáng chú ý là Việt Nam đã hình thành lực lượng khoa học hạt nhân qua nhiều năm nghiên cứu và triển khai công nghệ hạt nhân ứng dụng trong y tế, nông nghiệp, công nghiệp và giám sát bức xạ. Tuy nhiên, khi chiến lược phát triển và ứng dụng năng lượng nguyên tử vì mục đích hòa bình hướng tới mở rộng quy mô, nhân lực hiện có không còn đủ cho giai đoạn mới. Câu hỏi không phải “có làm điện hạt nhân hay không”, mà là “ai sẽ vận hành và quản lý khi chúng ta quyết định làm”.
Hội nghị cán bộ trẻ lần thứ IX: phòng thí nghiệm nhân lực cho tương lai
Sáng 8/10, Hội nghị Khoa học và Công nghệ hạt nhân cán bộ trẻ ngành Năng lượng nguyên tử lần thứ IX khai mạc tại Hà Nội, diễn ra trong hai ngày 8–9/10 tại Viện Khoa học và Kỹ thuật hạt nhân. Sự kiện do Viện Năng lượng nguyên tử Việt Nam phối hợp với Đoàn Thanh niên Viện tổ chức, thu hút 84 báo cáo viên đến từ 9 đơn vị trực thuộc cùng các viện nghiên cứu, trường đại học, bệnh viện và cơ sở y tế trên cả nước. Được tổ chức đều đặn từ năm 2010, hội nghị này đã trở thành “phòng thí nghiệm” nhân lực, nơi cán bộ trẻ công bố kết quả nghiên cứu, trao đổi chuyên môn và mở rộng hợp tác. Việc duy trì sân chơi khoa học như vậy cho thấy ngành năng lượng nguyên tử Việt Nam coi đào tạo nhân lực trẻ là nhiệm vụ chiến lược, chứ không phải hoạt động phụ trợ. Kỳ hội nghị lần thứ IX tiếp tục tạo môi trường để cán bộ trẻ nâng cao năng lực, tiếp cận phương pháp nghiên cứu mới và chuẩn bị cho những nhiệm vụ của ngành trong thời gian tới.
Những nhiệm vụ lớn đặt áp lực lên chiến lược đào tạo nhân lực trẻ
Theo TS. Trần Chí Thành, Viện trưởng Viện Năng lượng nguyên tử Việt Nam, ngành đang đứng trước những nhiệm vụ rất lớn, gồm triển khai các dự án điện hạt nhân Ninh Thuận 1, Ninh Thuận 2 và nghiên cứu công nghệ lò phản ứng mô-đun nhỏ (SMR). Ông nhấn mạnh: “Trong tất cả những câu chuyện này thì nguồn nhân lực là quan trọng nhất”. Song song với điện hạt nhân, Viện đang xây dựng đề án hình thành công nghiệp năng lượng nguyên tử với lò phản ứng công suất lớn và SMR, sản xuất thiết bị ghi đo bức xạ, nội địa hóa máy gia tốc và các công nghệ liên quan. Những mục tiêu này đòi hỏi đội ngũ không chỉ biết vận hành mà phải đủ năng lực thiết kế, cải tiến, làm chủ công nghệ. Đó là lý do chiến lược đào tạo nhân lực trẻ được đặt ở trung tâm: chuẩn bị lớp kế cận có thể tiếp nhận kinh nghiệm của thế hệ đi trước và đồng thời mở ra hướng nghiên cứu mới, thay vì phụ thuộc lâu dài vào chuyên gia nước ngoài.
Công nghệ hạt nhân ứng dụng: từ thuật toán AI đến điều trị ung thư
Nếu chỉ nhìn năng lượng nguyên tử qua lò phản ứng, chúng ta sẽ bỏ qua phần lớn giá trị của phát triển khoa học hạt nhân. Tại hội nghị, nhiều nghiên cứu của cán bộ trẻ cho thấy công nghệ hạt nhân ứng dụng đang gắn chặt với nhu cầu thực tế. Nghiên cứu của Nguyễn Duy Quang sử dụng mạng nơ-ron tích chập để phân biệt neutron và gamma qua dạng xung của đầu dò nhấp nháy LaCl₃, cải thiện chỉ số phân biệt FOM từ khoảng 1,0 với cách so sánh điện tích truyền thống lên 4,6. Đây là bước tiến quan trọng cho các hệ thống đo bức xạ chính xác. Một nghiên cứu khác dùng mô hình 3D U-Net để tái dựng bản đồ mật độ thể tích của sản phẩm chiếu xạ, cho thấy trí tuệ nhân tạo đang đi vào các quy trình kiểm soát chất lượng trong công nghiệp bức xạ. Các báo cáo còn mô phỏng đặc trưng neutron và quá trình cháy của bó nhiên liệu VVER-1000 bằng OpenMC, mô phỏng đầu máy gia tốc điều trị ung thư bằng Geant4, và ứng dụng kỹ thuật kiểm tra không phá hủy trong bảo đảm chất lượng công trình công nghiệp năng lượng, quốc phòng. Những nghiên cứu này cho thấy phạm vi ứng dụng của khoa học, công nghệ hạt nhân gắn với nhiều yêu cầu thực tế trong năng lượng, y tế và công nghiệp.
Kết luận: Muốn có điện hạt nhân an toàn, phải bắt đầu từ lớp học hôm nay
Việt Nam đã có nền tảng nhân lực năng lượng nguyên tử qua nhiều năm nghiên cứu, đào tạo và triển khai ứng dụng trong y tế, nông nghiệp, công nghiệp, tài nguyên – môi trường và an toàn bức xạ. Nhưng khi bước vào giai đoạn mới với chiến lược phát triển và ứng dụng năng lượng nguyên tử vì mục đích hòa bình đến 2035, tầm nhìn 2050, bài toán nhân lực trở nên cấp bách. Không có đội ngũ trẻ đủ mạnh, mọi kế hoạch điện hạt nhân, SMR hay công nghiệp bức xạ sẽ chỉ nằm trên giấy. Hội nghị cán bộ trẻ lần thứ IX cho thấy một cách tiếp cận đúng: đặt nhà khoa học trẻ vào trung tâm, cho họ cơ hội tiếp cận cơ sở nghiên cứu, thiết bị hiện đại và hợp tác quốc tế, từ Dubna đến các chương trình hỗ trợ của cơ quan năng lượng nguyên tử quốc tế. Đào tạo nhân lực trẻ không chỉ là chuẩn bị người vận hành nhà máy, mà là xây dựng thế hệ có thể thiết kế, đánh giá rủi ro, bảo đảm an toàn và mở rộng công nghệ hạt nhân ứng dụng vào đời sống. Nếu coi đây là ưu tiên dài hạn, năng lượng nguyên tử Việt Nam có cơ hội trở thành một trụ cột khoa học – công nghệ chứ không chỉ là nguồn điện mới.
