Ung thư phổi không hút thuốc: Nguy cơ âm thầm mà rất thật
Ung thư phổi không hút thuốc là tình trạng người gần như không hoặc hoàn toàn không sử dụng thuốc lá vẫn xuất hiện khối u ác tính ở phổi, do tác động kết hợp của yếu tố môi trường, di truyền và các đột biến gen thúc đẩy tế bào phổi phát triển bất thường theo thời gian. Nhiều người vẫn tin rằng ung thư phổi là “bệnh của người hút thuốc”, nhưng các bác sĩ ghi nhận ngày càng nhiều trường hợp không hút thuốc, có lối sống khá lành mạnh vẫn mắc bệnh, trong đó có bệnh nhân nam 63 tuổi bị ung thư biểu mô tuyến phổi phải, đã di căn xương. Điều này cho thấy ung thư phổi không hút thuốc là một thực tế y khoa, không phải ngoại lệ hiếm hoi.
Điều đáng lo hơn là bức tranh toàn cầu không hề sáng sủa: Tổ chức Y tế Thế giới ước tính năm 2022 có khoảng 2,5 triệu ca ung thư phổi mới và 1,8 triệu ca tử vong do bệnh này. Một phần không nhỏ trong đó là những người không hút thuốc. Khi chúng ta tiếp tục gán nhãn ung thư phổi cho riêng người nghiện thuốc lá, rất nhiều bệnh nhân tiềm năng sẽ chủ quan, bỏ qua các dấu hiệu ung thư phổi sớm và đến viện khi bệnh đã quá muộn để can thiệp hiệu quả.
Vì sao người không hút thuốc vẫn mắc ung thư phổi?
Nói thẳng: đổ hết tội cho thuốc lá là cách tự ru ngủ bản thân. Hút thuốc là nguyên nhân hàng đầu, nhưng không phải nguyên nhân duy nhất của ung thư phổi. Không khí ô nhiễm, amiăng, asen, khí radon, phóng xạ, khói diesel, bụi mịn, khói từ đốt than, củi, sinh khối hoặc dầu hỏa trong không gian kín đều là những tác nhân đã được ghi nhận có liên quan đến bệnh. Khói thuốc thụ động cũng không hề “nhẹ nhàng”; không có mức độ phơi nhiễm khói thuốc thụ động nào được xem là an toàn.
Ở nhóm yếu tố nội sinh, các đột biến gen như EGFR, KRAS, ALK… có thể khiến tế bào phổi phát triển sai trật tự. Trong thực tế lâm sàng, bác sĩ đã gặp bệnh nhân 63 tuổi và 71 tuổi không hút thuốc, mắc ung thư phổi không tế bào nhỏ giai đoạn muộn, kèm đột biến EGFR và di căn xương, phổi, não. Đây là bằng chứng rõ ràng rằng ung thư phổi không hút thuốc là hậu quả của tổng hòa di truyền và môi trường, chứ không chỉ là lựa chọn sống thiếu lành mạnh. Nếu gia đình từng có người mắc ung thư phổi, nguy cơ có thể tăng gấp 2–3 lần và nên được tầm soát sớm từ khoảng 40 tuổi.
Những dấu hiệu ung thư phổi sớm: Ho kéo dài và khó thở khi gắng sức không được xem nhẹ
Một trong những khó khăn lớn nhất là ung thư phổi giai đoạn đầu có thể tiến triển trong thời gian dài mà không gây triệu chứng rõ ràng. Vì vậy, chờ đến khi đau mới đi khám là một thói quen nguy hiểm. Khi khối u bắt đầu phát triển, các dấu hiệu ung thư phổi sớm thường khá mơ hồ: ho kéo dài trên 2 tuần, ho ra máu, đau tức ngực, khó thở hoặc khàn tiếng. Ho kéo dài cảnh báo không phải lúc nào cũng do viêm họng hay cảm cúm; nếu một cơn ho “lì lợm” bám bạn nhiều tuần, thay đổi tính chất, hoặc kèm đau ngực, đó là thời điểm bạn cần gặp bác sĩ, không phải tự mua thêm thuốc ho.
Khó thở khi gắng sức cũng là tín hiệu đỏ. Nếu trước đây bạn leo cầu thang 2–3 tầng vẫn ổn, nay mới đi một tầng đã hụt hơi, phải dừng lại thở dốc, đừng vội đổ cho tuổi tác hay thiếu vận động. Theo các chuyên gia, những dấu hiệu cần lưu ý gồm ho kéo dài, ho ra máu, đau ngực, khó thở, khàn tiếng, mệt mỏi, sụt cân không rõ nguyên nhân hoặc viêm phổi tái đi tái lại. Trong đó, ho ra máu, khó thở diễn tiến nhanh hoặc đau ngực dữ dội cần được thăm khám ngay lập tức. Những triệu chứng này không đồng nghĩa chắc chắn với ung thư phổi, nhưng kéo dài hoặc bất thường thì bắt buộc phải kiểm tra chuyên khoa.
Đừng đợi đau mới đi khám: Phát hiện sớm là cơ hội sống còn
Một quan niệm sai lầm phổ biến là “phổi không có dây thần kinh cảm giác nên ung thư phổi không đau, phát hiện cũng vô ích”. Thực tế, việc bệnh có biểu hiện hay không phụ thuộc vị trí, kích thước, mức xâm lấn của khối u và thể trạng từng người. Ung thư phổi giai đoạn sớm có thể hầu như không có triệu chứng hoặc chỉ là những biểu hiện nhẹ, dễ bị nhầm với bệnh hô hấp thông thường. Chính vì thế, khi xuất hiện triệu chứng mới, kéo dài hoặc nặng dần, việc cố gắng tự điều trị ở nhà trong nhiều tuần là một quyết định đầy rủi ro.
Lợi ích của phát hiện sớm là rất cụ thể: nếu phát hiện ung thư phổi giai đoạn I, khi khối u dưới 4 cm và chưa di căn, tỷ lệ sống sau 5 năm có thể đạt khoảng 90%. Ngược lại, ở giai đoạn III–IV, con số này tụt xuống dưới 20%. Cần thẳng thắn: khám sớm không phải để “biết cho khỏi lo”, mà là để tăng cơ hội điều trị hiệu quả, bảo tồn chất lượng sống và giảm gánh nặng điều trị về sau. Vì vậy, đừng chờ đến khi đau, ho ra máu dữ dội hay khó thở nặng mới đi viện; khi cơ thể đã gióng lên những tín hiệu nhỏ, hãy tôn trọng chúng.
Ai cần tầm soát, tầm soát thế nào và những giới hạn phải biết
Không phải ai cũng cần tầm soát ung thư phổi hàng năm, nhưng cũng không nên đợi triệu chứng mới nghĩ tới. Các bác sĩ khuyến cáo những người thuộc nhóm nguy cơ cao nên chủ động thăm khám, sàng lọc theo chỉ định: người hút thuốc lá trên 20 năm, người có tiền sử gia đình mắc ung thư phổi, người thường xuyên tiếp xúc với amiăng, khí radon trong công việc, và người có bệnh phổi mạn tính. Theo khuyến cáo của một số cơ quan y tế, người từ 50 đến 80 tuổi, hút ít nhất 20 pack-year, đang hút hoặc bỏ trong vòng 15 năm có thể được đề nghị chụp CT liều thấp (LDCT) hàng năm.
Tuy nhiên, tầm soát không phải “lá bùa hộ mệnh” tuyệt đối. Ngay cả với liều tia thấp, LDCT vẫn không hoàn toàn an toàn: có nguy cơ dương tính giả, phát hiện tình cờ những bất thường không quan trọng, chẩn đoán quá mức hoặc phải làm thêm nhiều thủ thuật theo dõi không cần thiết. Người được chụp vẫn phải tiếp xúc với một mức phóng xạ nhất định và nguy cơ này tích lũy theo thời gian. Vì vậy, quyết định tầm soát phải xuất phát từ trao đổi kỹ với bác sĩ, cân nhắc lợi ích – nguy cơ, thay vì “chụp cho yên tâm”. Bảo vệ phổi không chỉ là tránh thuốc lá, mà còn là chủ động nhận diện sớm ho kéo dài cảnh báo, khó thở khi gắng sức và dám đi khám kịp thời.
