Trùng lặp nội dung và hồ sơ tác giả là vấn đề cốt lõi
Trùng lặp nghiên cứu là tình trạng nội dung của một công trình lặp lại hoặc tương đồng với ấn phẩm đã công bố, cần được xem xét cùng bối cảnh, mức độ và cách ghi nhận đóng góp. Kết luận thanh tra về hai đề tài tại Đại học Quốc gia Hà Nội nêu cả nội dung trùng lẫn hồ sơ thuê khoán không phản ánh đầy đủ người thực hiện; đây là vấn đề đáng chú ý đối với liêm chính nghiên cứu, nhưng cần gọi đúng mức độ mà kết luận xác định. Hai đề tài, mỗi đề tài được cấp 500 triệu đồng từ ngân sách nhà nước, nằm trong đợt thanh tra trách nhiệm thực hiện cơ chế tự chủ giai đoạn 2021–2024. Cơ quan thanh tra chỉ ra vi phạm trong việc ký hợp đồng thuê khoán, nghiệm thu, thanh toán và quyết toán. Vì vậy, câu chuyện không dừng ở sự giống nhau giữa các văn bản: nó còn đặt câu hỏi về tính chính xác của hồ sơ tác giả và quy trình sử dụng ngân sách.
Hai đề tài, hai ấn phẩm đã xuất bản
Đề tài QG.21.46, thực hiện từ tháng 5/2021 đến tháng 5/2023, có hai chuyên đề với một phần nội dung trùng chương 1 và chương 2 của báo cáo thường niên kinh tế Việt Nam 2021, ấn phẩm có 22 tác giả và xuất bản ngày 5/4/2022. Với đề tài QG.20.49 về chính sách tài khóa, thanh tra cũng xác định hai chuyên đề có phần nội dung trùng chương 1 và chương 2 của báo cáo thường niên kinh tế Việt Nam 2020, xuất bản ngày 13/12/2021, có 11 tác giả. Trong cả hai trường hợp, hồ sơ thuê khoán chỉ thể hiện một tác giả cho mỗi chuyên đề, dù nội dung được ghi nhận là do nhóm tác giả thực hiện. Đây là khoảng cách giữa đóng góp thực tế và giấy tờ cần được giải thích, không thể khắc phục chỉ bằng cách nêu tên chủ nhiệm đề tài.
Bốn chuyên đề bị nêu vi phạm đã được thanh toán, quyết toán tổng cộng hơn 204 triệu đồng. Tháng 9/2026, hai chủ nhiệm đã nộp lại số tiền này theo kết luận thanh tra. Việc hoàn trả là diễn biến cần ghi nhận, song không thay thế yêu cầu làm rõ ai đã thực hiện từng phần việc và vì sao hợp đồng chỉ ghi người đại diện.
“Có dấu hiệu” không đồng nghĩa đã xác lập gian lận
Thanh tra Chính phủ xác định hành vi có dấu hiệu lừa dối trong hoạt động khoa học và công nghệ, đồng thời nêu vi phạm Luật Khoa học và Công nghệ. Cách diễn đạt này phải được giữ nguyên mức độ: đó là kết luận thanh tra về dấu hiệu và sai phạm trong hồ sơ, không phải căn cứ để khẳng định gian lận đã được xác lập bằng một phán quyết hình sự. Các chủ nhiệm thừa nhận phần nội dung trùng được chỉ ra; biên bản làm việc cũng ghi nhận nội dung tương đồng do nhóm tác giả thực hiện, trong khi hợp đồng thuê khoán chỉ ký với đại diện. Những dữ kiện đó đáng lo và cần giải trình, nhưng không tự trả lời toàn bộ câu hỏi về chủ ý, phân công hay trách nhiệm của từng người. Thận trọng trong cách gọi không làm nhẹ vụ việc; trái lại, nó giữ cho đánh giá công khai bám sát bằng chứng.
Minh bạch tác giả phải đi cùng kiểm soát hồ sơ
Trọng tâm tiếp theo nên là kiểm tra thực chất: Thanh tra Chính phủ yêu cầu ĐHQG Hà Nội đánh giá lại, làm rõ khối lượng thực tế của hai đề tài và thu hồi khoản thanh toán, quyết toán không đúng quy định; đồng thời xem xét trách nhiệm tổ chức, cá nhân theo chức trách, thời kỳ và mức độ liên quan. Nếu phát hiện dấu hiệu tội phạm gây thiệt hại tài sản nhà nước, hồ sơ phải được chuyển cơ quan điều tra có thẩm quyền. Những bước này cần phân biệt rõ sai sót về thủ tục, sai lệch trong ghi nhận tác giả và trách nhiệm pháp lý, thay vì gộp chúng thành một kết luận chung.
Về lâu dài, mỗi đề tài khoa học cần hồ sơ thể hiện rõ ai viết, ai phân tích, ai chịu trách nhiệm cho từng chuyên đề; hợp đồng, nghiệm thu và thanh toán phải khớp với đóng góp có thể kiểm chứng. Khi tác giả nghiên cứu được ghi nhận đầy đủ và nội dung được đối chiếu trước nghiệm thu, nguy cơ trùng lặp nghiên cứu cũng như tranh cãi về ngân sách sẽ dễ phát hiện hơn. Kết luận thanh tra là lời cảnh báo rõ ràng: liêm chính nghiên cứu không thể chỉ dựa vào cam kết, mà phải được bảo vệ bằng hồ sơ minh bạch và kiểm soát nhất quán.
