Vi phạm quyền lợi người tiêu dùng: vấn nạn đang bị xem nhẹ
Vi phạm quyền lợi người tiêu dùng trong ngành làm đẹp là việc các doanh nghiệp, cơ sở spa hoặc hệ thống bán hàng đa cấp sử dụng hình thức quảng cáo gian dối, che giấu thông tin, lừa đảo sản phẩm chăm sóc da và dịch vụ khám điều trị giả mạo, khiến khách hàng mất tiền, mất sức khỏe nhưng gần như không có khả năng tự bảo vệ vì thiếu hợp đồng, thiếu quy trình khiếu nại và bị dẫn dắt bởi các chiêu trò tư vấn mang danh chuyên gia. Vấn đề không còn là những cú lừa nhỏ lẻ mà đã trở thành các đường dây có tổ chức, nhắm thẳng vào nhóm người tiêu dùng dễ bị tổn thương như người cao tuổi, người bệnh xương khớp hoặc khách hàng đang tuyệt vọng vì vấn đề da, sức khỏe. Các vụ việc bị phát hiện gần đây cho thấy khi doanh nghiệp coi nhẹ nghĩa vụ pháp lý thì cái giá người dân phải trả là tài sản và niềm tin, còn cái giá cho doanh nghiệp mới chỉ dừng ở mức xử phạt hành chính.
Cú lừa núp bóng spa: cơ sở Phúc Tâm 8 và gần 300 nạn nhân
Tại Nghệ An, cơ sở Phúc Tâm 8 đăng ký kinh doanh chăm sóc sắc đẹp, spa và xông hơi nhưng lại tổ chức tư vấn, khám, điều trị bệnh xương khớp trái phép với quy mô lớn. Đây là minh chứng điển hình cho kiểu lừa đảo dịch vụ làm đẹp giả mạo cơ sở y tế: biển hiệu thì là spa, bên trong lại dựng kịch bản như một phòng khám chuyên khoa. Đường dây này xây dựng quy trình khép kín gồm bộ phận quảng cáo, lễ tân, tư vấn và kỹ thuật viên, sử dụng tên giả, thiết lập nhóm Telegram để che giấu danh tính thật và người điều hành. Theo tài liệu điều tra, các gói điều trị được tư vấn có giá từ 3 đến 30 triệu đồng, kèm thêm dịch vụ "tiêm nano canxi" với 5–10 triệu đồng/mũi, có người bỏ ra tới 57 triệu đồng. Thực tế, tất cả chỉ là "tiêm giả" trong lúc massage, còn thiết bị điều trị chỉ là máy spa cũ mua trên sàn thương mại điện tử, không có chức năng khám chữa bệnh và không giấy tờ nguồn gốc. Kết quả, gần 300 bị hại trên nhiều tỉnh thành, chủ yếu là người cao tuổi, đã bị lừa với tổng giao dịch hơn 9 tỷ đồng.
Cơ quan An ninh điều tra đã khởi tố vụ án, khởi tố bị can và tạm giam Vi Văn Đông, Vũ Thị Hà, Phạm Bá Tài về tội "Lừa đảo chiếm đoạt tài sản", đồng thời tiếp tục mở rộng điều tra để làm rõ vai trò các đối tượng liên quan. Việc khởi tố này là cần thiết, nhưng nó cũng phơi bày một thực tế: nhiều người tiêu dùng khi bước vào spa, cơ sở chăm sóc sức khỏe hầu như không kiểm chứng được trình độ chuyên môn, giấy phép hành nghề hay nguồn gốc thiết bị. Chỉ cần vài tấm bằng treo tường, vài chiếc áo blouse, những lời quảng cáo "không mổ – không tiêm – không đau" là đủ để họ giao phó túi tiền và sức khỏe. Nếu không thay đổi thói quen kiểm chứng, các đường dây tương tự Phúc Tâm 8 sẽ còn đất sống.
Nu Skin Enterprises và mặt tối của kinh doanh đa cấp chăm sóc cá nhân
Trong khi các spa trá hình tấn công trực diện vào túi tiền người cao tuổi, lĩnh vực kinh doanh đa cấp lại âm thầm xói mòn quyền lợi người tiêu dùng bằng những kẽ hở hợp đồng và quy trình khiếu nại. Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia đã xử phạt hành chính Công ty TNHH Nu Skin Enterprises Việt Nam 450 triệu đồng vì hàng loạt vi phạm liên quan đến người tiêu dùng, sau quá trình kiểm tra việc chấp hành pháp luật về kinh doanh đa cấp và bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng. Theo kết luận, công ty không giao hợp đồng cho người tham gia bán hàng đa cấp theo quy định, không cho người tiêu dùng quyền lựa chọn cho phép hoặc không cho phép thực hiện các hành vi theo Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng 2023. Đáng chú ý, doanh nghiệp cũng không xây dựng, công khai quy trình tiếp nhận và giải quyết phản ánh, yêu cầu, khiếu nại của người tiêu dùng; đặc biệt bỏ qua việc thiết kế biện pháp phù hợp cho nhóm người tiêu dùng dễ bị tổn thương. Khi một hệ thống đa cấp bán hơn 200 mặt hàng chăm sóc cá nhân và thực phẩm bảo vệ sức khỏe nhưng thiếu nền tảng pháp lý bảo vệ khách hàng, nguy cơ lừa đảo sản phẩm chăm sóc da và sức khỏe qua hợp đồng mập mờ là điều khó tránh.
Quyết định của cơ quan quản lý yêu cầu Nu Skin Enterprises chấm dứt hành vi vi phạm và chủ động rà soát, bảo đảm tuân thủ đầy đủ quy định pháp luật về kinh doanh đa cấp và bảo vệ người tiêu dùng. Đây là cảnh báo trực tiếp cho toàn bộ ngành đa cấp: không thể tiếp tục coi việc bảo vệ người mua là thủ tục hình thức. Một hệ thống bán hàng có hàng nghìn nhà phân phối nhưng không có quy trình khiếu nại rõ ràng, không hướng dẫn cụ thể cho nhóm người cao tuổi, người bệnh, người dễ bị tổn thương là đang tạo môi trường thuận lợi cho những lời quảng cáo gian dối mỹ phẩm và thực phẩm chức năng. Người tiêu dùng cần hiểu rằng hợp đồng, quyền từ chối, quyền khiếu nại không phải chuyện "rườm rà", mà là lá chắn duy nhất trước mọi lời hứa "đổi đời" hoặc "trẻ lại" trong các mạng lưới đa cấp.
Bài học cho người tiêu dùng từ những vụ việc gần đây
Hai vụ việc – đường dây spa giả mạo cơ sở điều trị xương khớp và doanh nghiệp đa cấp bị xử phạt – mang một thông điệp chung: khi quyền lợi người tiêu dùng bị xem nhẹ, các mô hình kinh doanh làm đẹp sẽ nhanh chóng trượt sang lừa đảo. Từ Phúc Tâm 8 đến mạng lưới bán hàng đa cấp, điểm giống nhau là khách hàng bị đẩy vào thế bị động, thiếu hợp đồng, thiếu minh bạch về chuyên môn, thiết bị, quy trình khiếu nại và bị dẫn dắt bởi kịch bản quảng cáo soạn sẵn. Người tiêu dùng có thể không tự phân biệt được mỹ phẩm giả mạo hay sản phẩm chính hãng chỉ bằng mắt thường, nhưng hoàn toàn có thể nhận diện môi trường kinh doanh đáng ngờ: spa nói mình "điều trị" nhưng không có giấy phép y tế; cơ sở dùng thiết bị không rõ nguồn gốc; mạng lưới đa cấp không giao hợp đồng, không cho quyền từ chối thu thập, sử dụng dữ liệu; doanh nghiệp không công khai quy trình tiếp nhận khiếu nại. Mỗi dấu hiệu đó là một cờ đỏ cho thấy nguy cơ vi phạm quyền lợi người tiêu dùng đang hiện hữu.
Theo cơ quan quản lý, Nu Skin Enterprises Việt Nam buộc phải chấm dứt các hành vi vi phạm và rà soát tuân thủ pháp luật về bảo vệ người tiêu dùng. Cơ quan An ninh điều tra Nghệ An đã khởi tố, tạm giam các đối tượng cầm đầu đường dây spa trá hình và tiếp tục mở rộng điều tra. Đây là những động thái cần thiết, nhưng không đủ nếu người tiêu dùng vẫn chủ quan. Muốn giảm thiểu lừa đảo sản phẩm chăm sóc da và dịch vụ làm đẹp, mỗi cá nhân phải coi thói quen đọc kỹ hợp đồng, hỏi rõ giấy phép, yêu cầu quy trình khiếu nại bằng văn bản là hành vi bình thường, không phải "khó tính". Khi người mua biết đặt câu hỏi, những mô hình kinh doanh dựa trên quảng cáo gian dối mỹ phẩm, dịch vụ y tế trá hình hoặc đa cấp mập mờ sẽ khó tồn tại lâu.
