Lời khai tại tòa và cáo buộc hơn 79,2 tỷ đồng
Vụ án Quỹ bình ổn giá xăng dầu là vụ xét xử làm rõ liệu việc bán xăng không hóa đơn và không trích lập quỹ có cấu thành hành vi chiếm đoạt tài sản hay không. Tại phiên tòa ngày 2/11, Chu Thị Thành, 66 tuổi, Chủ tịch HĐQT Tập đoàn Thiên Minh Đức, không đồng tình với cáo buộc tham ô hơn 79,2 tỷ đồng từ Quỹ bình ổn giá. Bà thừa nhận đã đồng ý cho cấp dưới bán xăng dầu không xuất hóa đơn, song nói quyết định ấy nhằm tiêu thụ hàng tồn và duy trì hoạt động doanh nghiệp, không phải để chiếm đoạt tiền. Đây là điểm mấu chốt của phần xét hỏi: lời giải thích về động cơ không xóa được câu hỏi pháp lý về nghĩa vụ trích lập quỹ khi hàng đã bán.
Bà Thành bị xét xử cùng 22 bị cáo trong vụ án gồm các cáo buộc tham ô tài sản, mua bán trái phép hóa đơn và trốn thuế. Theo cáo trạng, trong giai đoạn 2020–2022, bà chỉ đạo cấp dưới bán hơn 107 triệu lít xăng dầu, trị giá trên 1.300 tỷ đồng, nhưng không xuất hóa đơn. Những con số này đặt lời khai của bị cáo vào bối cảnh rộng hơn một quyết định kinh doanh riêng lẻ: cơ quan truy tố cho rằng cách bán hàng và xử lý hóa đơn đã dẫn đến thất thoát tiền quỹ. Tuy vậy, cáo buộc vẫn là nội dung cần được xem xét tại phiên tòa; bà Thành phủ nhận ý định chiếm đoạt.
Bán không hóa đơn để đẩy hàng tồn
Trong lời khai tại tòa, bà Thành mô tả áp lực kinh doanh thời dịch COVID-19: giá xăng dầu thế giới giảm, hàng tồn kho lớn, còn doanh nghiệp phải thu xếp tiền thanh toán với đối tác. Bà kể đã họp với cấp dưới để tìm cách tăng tiêu thụ; nhân viên đề xuất bán hàng không xuất hóa đơn và bà đồng ý. Câu nói “Ai mua hóa đơn thì vẫn bán, không có hóa đơn cũng vẫn bán” cho thấy quyết định không hóa đơn không chỉ là sơ suất phát sinh ngoài ý muốn. Theo lời bà, mục tiêu là thu tiền về để duy trì hoạt động và thực hiện nghĩa vụ với đối tác nhập khẩu, tránh bị phạt nếu không nhận hàng hoặc thanh toán đúng hạn.
Lập luận về giải phóng tồn kho giải thích hoàn cảnh mà bị cáo viện dẫn, nhưng không tự trả lời câu hỏi vì sao nghĩa vụ với Quỹ bình ổn giá bị bỏ qua. Cáo trạng còn nêu doanh nghiệp bị cho là tìm đơn vị mua hóa đơn khống để hợp thức lượng xăng dầu đã bán, đồng thời lựa chọn thời điểm có mức trích quỹ thấp hoặc được chi sử dụng quỹ ở mức cao. Theo nội dung cáo trạng được nêu tại phiên tòa, việc không xuất hóa đơn còn khiến sổ sách kế toán của Thiên Minh Đức ghi nhận lượng hàng tồn lớn. Vì vậy, trọng tâm không chỉ là hàng có bán được hay không, mà còn là cách doanh nghiệp ghi nhận giao dịch và thực hiện nghĩa vụ quỹ.
Chủ tọa truy vấn nghĩa vụ trích lập quỹ
Chủ tọa nhiều lần yêu cầu bà Thành trả lời thẳng: nếu xăng dầu đã bán nhưng không có hóa đơn, doanh nghiệp dựa vào đâu để xác định số tiền phải trích nộp Quỹ bình ổn giá? Bà Thành đáp rằng việc tính khoản trích lập phải căn cứ vào hóa đơn, rồi nói không thể xác định nếu chưa xuất hóa đơn. Khi được hỏi bán hàng mà không lập hóa đơn, không trích nộp quỹ có vi phạm quy định hay không, bà thừa nhận doanh nghiệp đã vi phạm nghĩa vụ trích nộp. Chuỗi chất vấn này làm rõ khoảng cách giữa cách bị cáo lý giải quy trình kế toán và trách nhiệm phát sinh khi hàng đã được bán.
Chủ tọa phân tích rằng khó khăn của doanh nghiệp không loại bỏ nghĩa vụ trích nộp theo quy định; việc không thực hiện nghĩa vụ là căn cứ để xem xét trách nhiệm hình sự trong vụ án. Đây là điểm khiến lời khai “không nghĩ đến việc chiếm đoạt” chưa đủ khép lại tranh luận: tòa cần làm rõ bị cáo nhận thức thế nào về hậu quả của cách bán hàng, cũng như mối liên hệ giữa hành vi bị cáo buộc và khoản tiền quỹ. Theo cáo trạng, tổng số tiền Quỹ bình ổn giá bị chiếm đoạt được xác định là hơn 79,2 tỷ đồng. Con số ấy là cáo buộc của cơ quan truy tố, không phải kết luận thay cho phán quyết của tòa.
Điều lời khai chưa giải quyết
Lời khai của Chu Thị Thành cho thấy hai lớp vấn đề cần được phân biệt: bà thừa nhận chỉ đạo bán xăng dầu không hóa đơn và không thực hiện đầy đủ nghĩa vụ trích lập quỹ, nhưng không nhận mình có ý định chiếm đoạt. Phần tranh luận về động cơ vì thế không thể thay thế việc đánh giá hành vi, chứng cứ và trách nhiệm của từng bị cáo. Cũng cần giữ ranh giới giữa điều bị cáo khai và nội dung cáo trạng: việc truy tố nêu cách bán hàng, mua hóa đơn khống và lựa chọn thời điểm trích, chi quỹ; tòa còn phải xem xét các nội dung ấy trong quá trình xét xử.
Kết luận đáng chú ý từ phần chất vấn không nằm ở việc lời giải thích về tồn kho đã được chấp nhận hay chưa, mà ở câu hỏi nghĩa vụ quỹ có phát sinh khi xăng dầu đã bán hay không. Bà Thành thừa nhận vi phạm về trích nộp, song tiếp tục bác cáo buộc tham ô. Do đó, lời khai tại tòa giúp nhận diện rõ điểm bất đồng giữa bị cáo và cơ quan truy tố, nhưng chưa tự quyết định kết quả vụ án. Phán quyết cần dựa trên việc tòa đánh giá toàn bộ chứng cứ về hành vi, nhận thức và ý định bị cáo buộc.
