Quỹ bình ổn và cáo buộc trọng tâm
Quỹ bình ổn giá xăng dầu là khoản tiền được hạch toán riêng qua tài khoản ngân hàng, nhằm góp phần ổn định thị trường và giá nhiên liệu. Vì vậy, cáo buộc sử dụng khoản quỹ này sai mục đích đặt ra vấn đề không chỉ về quản trị doanh nghiệp mà còn về trách nhiệm bảo toàn nguồn tiền có mục tiêu công ích.
Ngày 2/11, Tòa án Nhân dân TP Hà Nội mở phiên sơ thẩm xét xử 23 bị cáo trong vụ án tại Tập đoàn Thiên Minh Đức và các đơn vị liên quan; phiên tòa dự kiến kéo dài bốn ngày. Chu Thị Thành, Chủ tịch HĐQT tập đoàn, bị truy tố về tội tham ô tài sản và mua bán trái phép hóa đơn, chứng từ thu nộp ngân sách Nhà nước. Theo cáo trạng, bà bị cáo buộc tham ô 79 tỷ đồng từ Quỹ bình ổn xăng dầu. Đây là cáo buộc đang được xét xử, không phải kết luận cuối cùng của tòa.
Từ bán hàng không hóa đơn đến khoản tiền bị cáo buộc chiếm đoạt
Theo cáo trạng, khi hoạt động kinh doanh gặp khó, bà Thành chỉ đạo cấp dưới bán xăng dầu không xuất hóa đơn giá trị gia tăng, với giá thấp hơn hàng có hóa đơn. Cơ quan tố tụng cho rằng cách bán này giúp thu tiền nhanh và tránh trích lập Quỹ bình ổn giá xăng dầu. Trong giai đoạn 2020–2022, tập đoàn bị xác định đã bán 78 triệu lít, trị giá 1.056 tỷ đồng, cho 25 công ty và 28 triệu lít, trị giá 310 tỷ đồng, cho khách vãng lai mà không xuất hóa đơn, không trích lập quỹ. Tổng số tiền bị xác định tham ô trong hoạt động này là 79 tỷ đồng.
Cơ chế bị cáo buộc cho thấy việc bán hàng ngoài hóa đơn không chỉ là sai lệch sổ sách: khách thanh toán tiền mặt hoặc chuyển vào tài khoản cá nhân, tiền sau đó được rút và đưa vào quỹ công ty. Điểm cốt yếu của vụ án Chu Thị Thành vì thế là phải làm rõ dòng tiền và trách nhiệm của từng người, chứ không dừng ở lời giải thích rằng doanh nghiệp cần bán hàng để duy trì hoạt động.
Lời khai về khó khăn và hóa đơn xăng dầu
Tại phần xét hỏi, bà Thành thừa nhận đã chỉ đạo bán xăng dầu không xuất hóa đơn, nhưng cho rằng cáo buộc tham ô chưa phù hợp. Bà khai dịch COVID-19 bùng phát năm 2020, giá xăng dầu thế giới biến động và việc tiêu thụ hàng hóa bị ảnh hưởng, khiến doanh nghiệp gặp khó khăn. Theo lời bà, cuộc họp với cấp dưới nhằm tìm cách đẩy hàng tồn; bà đồng ý với phương án bán không hóa đơn để có tiền duy trì hoạt động và thực hiện nghĩa vụ với đối tác. Bà nói doanh nghiệp không nghĩ đến việc chiếm đoạt tiền quỹ.
Lời khai ấy giải thích động cơ mà bị cáo đưa ra, nhưng không tự bác bỏ cáo buộc về cách thức xử lý tiền và nghĩa vụ trích lập quỹ. Tòa cần đối chiếu lời khai với chứng từ, luồng thanh toán và vai trò của các bị cáo khác. Chính sự phân biệt giữa khó khăn kinh doanh và hành vi bị cáo buộc là trọng tâm cần được làm sáng tỏ.
Quy mô hóa đơn và điều tòa cần làm rõ
Vụ án còn bao gồm cáo buộc mua bán trái phép hóa đơn xăng dầu với quy mô lớn. Theo cáo trạng, các hóa đơn ghi khối lượng 97 triệu lít, tổng trị giá 1.343 tỷ đồng. Riêng một phần, tập đoàn bị cáo buộc xuất khống 153 hóa đơn giá trị gia tăng cho 21 công ty, tương ứng hơn 72 triệu lít xăng dầu, trị giá gần 842 tỷ đồng. Những con số này cho thấy vụ việc vượt xa một quyết định bán hàng không lập hóa đơn: hồ sơ cần làm rõ cả cách hợp thức hóa số liệu và trách nhiệm của từng mắt xích.
Cách nhìn thuyết phục nhất lúc này là tách bạch lời giải thích về áp lực kinh doanh khỏi những hành vi mà cáo trạng nêu, đồng thời chờ đánh giá chứng cứ tại tòa. Phiên sơ thẩm dự kiến diễn ra trong bốn ngày; kết quả xét xử sẽ quyết định trách nhiệm pháp lý, không phải quy mô doanh nghiệp hay lý do được viện dẫn. Vụ án nhắc rằng tiền quỹ và hóa đơn phải được kiểm soát bằng quy trình có thể kiểm chứng, nhất là khi doanh nghiệp chịu sức ép dòng tiền.
