Không chỉ là “nghịch ngợm”: sức khỏe tâm thần trẻ em đang báo động
Áp lực học tập trẻ kết hợp việc chìm đắm trong thành phố ảo của mạng xã hội và trò chơi điện tử đang tạo ra khối căng thẳng chồng chất, khiến sức khỏe tâm thần trẻ em bị bào mòn từng ngày, nhưng lại thường bị người lớn xem là tính cách hoặc “giai đoạn phát triển bình thường” nên bỏ lỡ mất thời điểm can thiệp hiệu quả nhất. Sự thật là tỷ lệ trẻ em, vị thành niên gặp vấn đề sức khỏe tâm thần tại Việt Nam đã ở mức 12–30%, trong khi chỉ một phần nhỏ được tiếp cận hỗ trợ kịp thời. Khi cha mẹ tiếp tục chạy theo thành tích, nhà trường chạy theo điểm số và xã hội chạy theo tiện lợi của thiết bị điện tử gây hại, trẻ bị kẹt giữa những kỳ vọng mà chúng không đủ sức gánh, cả về thể chất lẫn tinh thần.
Khi bài vở và màn hình hợp lực tấn công trẻ
Điều nguy hiểm không nằm ở riêng áp lực học tập trẻ hay riêng việc nghiện thiết bị điện tử, mà ở sự kết hợp của cả hai. Áp lực học tập, cuộc sống cùng sự “gây nghiện” từ không gian mạng và thiết bị điện tử đang khiến số lượng trẻ phải đến các cơ sở điều trị tâm lý, tâm thần ngày càng gia tăng. Những đứa trẻ suốt ngày làm bài, tối đến lại ôm điện thoại, game, mạng xã hội, không còn khoảng trống cho vận động, giao tiếp trực tiếp, nghỉ ngơi và chơi tự do. Nhiều trẻ mê chơi game, mê điện thoại, mê mạng xã hội đến mức chìm đắm trong thế giới ảo, xa rời cuộc sống thực, dẫn tới rối loạn giấc ngủ, rối loạn hành vi, trầm cảm, lo âu. Tình trạng lệ thuộc vào tivi, điện thoại thông minh không chỉ ảnh hưởng trước mắt mà còn để lại hệ lụy lâu dài đối với sức khỏe tâm thần và khả năng học tập của trẻ.
Những dấu hiệu cảnh báo sớm mà người lớn không được phép bỏ qua
Nếu người lớn tiếp tục chờ đến khi trẻ “bùng nổ” mới lo thì đã quá muộn. Cha mẹ, người chăm sóc trẻ cần nhận biết sớm những biểu hiện trẻ gặp vấn đề về sức khỏe tâm thần như: suy nhược cơ thể, chán ăn, không vận động, mất năng lượng; trạng thái tinh thần tiêu cực, nhạy cảm, dễ buồn chán; mất cân bằng cảm xúc, hay hoảng hốt, dễ kích động, nổi cáu; thường xuyên căng thẳng, rối loạn lo âu, rối loạn giấc ngủ, mất ngủ hoặc ngủ quá nhiều. Bên cạnh đó, trẻ mất tập trung, trí nhớ giảm, khó diễn đạt ngôn ngữ suôn sẻ so với độ tuổi, có xu hướng tự cô lập khỏi đám đông, tự làm hại bản thân, thậm chí nghiện các chất kích thích. Các bác sĩ khuyến cáo gia đình phải chú ý những thay đổi kéo dài hoặc bất thường ở trẻ, kể cả khi chúng mới ở mức “lạ lạ”, vì đó chính là dấu hiệu cảnh báo sớm.
Gia đình dùng điện thoại làm “bảo mẫu”: cái giá tâm lý trẻ phải trả
Không gian sống của trẻ quyết định nhiều hơn chúng ta tưởng. Khi cha mẹ biến điện thoại thành “bảo mẫu công nghệ” để con ngồi yên, nghe lời, họ thực chất đang dạy trẻ cách trốn vào màn hình mỗi khi buồn chán hoặc căng thẳng. Đáng chú ý, 56% phụ huynh cũng thường xuyên dán mắt vào điện thoại khi ở bên con, vô tình nói với trẻ rằng tương tác ảo quan trọng hơn kết nối thật. Hệ quả là những câu chuyện như bé gái 10 tuổi coi điện thoại là bạn duy nhất, dần suy giảm ngôn ngữ, ánh mắt lờ đờ, mất kết nối với bạn bè; hay bé trai 14 tuổi chơi game từ 5 giờ mỗi ngày, bị cấm là cáu gắt, đập phá, có hành vi bạo lực và rơi vào hoảng loạn tinh thần. Những trường hợp này không phải cá biệt mà là mặt trái ngày càng rõ của văn hóa nuôi dạy trẻ bằng thiết bị điện tử.
Can thiệp tâm lý trẻ: trường học, gia đình và chuyên gia phải cùng chung tay
Một sai lầm dai dẳng là chỉ tìm đến bác sĩ tâm thần khi trẻ đã có hành vi cực đoan. Các bác sĩ cảnh báo cần quan tâm, sàng lọc và phát hiện sớm rối loạn ở trẻ để can thiệp kịp thời, hạn chế hậu quả nghiêm trọng. Ngay khi nhận thấy trẻ có dấu hiệu bất thường, phụ huynh nên đưa trẻ đến cơ sở chuyên khoa nhi, phòng khám tâm lý để được thăm khám và can thiệp tâm lý trẻ kịp thời. Trong đó, bố mẹ, người trực tiếp chăm sóc trẻ, giáo viên, cán bộ y tế học đường phải được trang bị kiến thức, khả năng nhận diện các dấu hiệu ban đầu của các vấn đề sức khỏe tâm thần. Sự phối hợp giữa gia đình, nhà trường, cộng đồng và đội ngũ chuyên gia không chỉ giúp trẻ thoát khỏi khủng hoảng hiện tại mà còn xây dựng một môi trường học tập và sống coi sức khỏe tâm thần trẻ em là nền tảng, chứ không phải phụ phẩm của thành tích.
