Thông điệp chính: Đầu tư AI ồ ạt nhưng chất lượng nhân lực vẫn chưa theo kịp
Khoảng cách giữa đầu tư AI giáo dục ở bậc đại học và kỳ vọng của doanh nghiệp về kỹ năng sinh viên tốt nghiệp trong môi trường tích hợp AI là sự lệch pha giữa chương trình đào tạo thiên về công cụ với yêu cầu thị trường đòi hỏi năng lực giải quyết bài toán thực tế, tư duy phản biện và khả năng kết hợp công nghệ với kỹ năng con người, khiến nhân lực AI Việt Nam vừa thừa tự tin vừa thiếu năng lực đáp ứng chuẩn làm việc mới. Điểm nghịch lý lớn nhất nằm ở chỗ: 96% cơ sở giáo dục đại học đang đầu tư vào AI nhưng chỉ 15% nhà tuyển dụng đánh giá sinh viên mới tốt nghiệp đạt mức xuất sắc ở các năng lực cốt lõi trong môi trường làm việc tích hợp AI. Khi cả hệ thống tin rằng mình đi đúng hướng, con số 15% là lời cảnh báo rằng chúng ta đang đầu tư nhiều nhưng thiết kế sai trọng tâm.
Cơn sốt AI trong đại học và sự tự tin (quá mức) của sinh viên
Báo cáo do một tập đoàn giáo dục phối hợp với nền tảng điện toán đám mây công bố ngày 6/10 cho thấy lãnh đạo đại học tại Việt Nam nhìn nhận AI như động lực thay đổi cực nhanh của thị trường lao động. 90% cho rằng tốc độ thay đổi do AI tại nơi làm việc là “cực nhanh” hoặc “rất nhanh”, cao hơn nhiều so với mức trung bình toàn cầu 67%, và 100% dự báo tốc độ này tiếp tục tăng trong hai năm tới. Phản ứng tự nhiên là đầu tư mạnh: 96% cơ sở đại học, cao đẳng cho biết đang đầu tư vào AI, 84% khẳng định thường xuyên kết nối với doanh nghiệp để nắm bắt nhu cầu. Trong bối cảnh đó, sinh viên Việt Nam trở thành nhóm tự tin nhất trong sáu thị trường khảo sát: hơn 52% tự đánh giá mức độ sẵn sàng làm việc trong môi trường tích hợp AI ở mức từ 8 đến 10 trên thang điểm 10. Nếu chỉ nhìn vào tỷ lệ này, ai cũng có thể nghĩ nhân lực AI Việt Nam đã sẵn sàng. Vấn đề là sự tự tin ấy chủ yếu dựa vào khả năng thao tác công cụ, không phải kinh nghiệm giải quyết bài toán kinh doanh thực.
Nhà tuyển dụng nói gì: 15% xuất sắc, 85% còn là “phiên bản beta”
Đặt góc nhìn của doanh nghiệp lên bàn, bức tranh trở nên rõ ràng hơn: tính trung bình trên tám nhóm năng lực, chỉ 15% nhà tuyển dụng tại Việt Nam đánh giá nhân sự mới tốt nghiệp đạt mức “xuất sắc” trong môi trường làm việc tích hợp AI. Đây không chỉ là câu chuyện một vài ngành; các nhóm năng lực được đánh giá trải từ kiến thức chuyên môn, khả năng thích ứng, sử dụng công cụ AI hiệu quả, sáng tạo và tư duy đổi mới, cho đến vận dụng kiến thức học thuật vào công việc thực tế, tinh thần học tập liên tục, giao tiếp – hợp tác và khả năng đánh giá phản biện kết quả do AI tạo ra. Theo báo cáo, thách thức lớn nhất của lực lượng lao động trẻ hiện nay không nằm ở việc thiếu tiếp cận công cụ AI mà ở việc kết hợp hiệu quả kỹ năng sử dụng AI với năng lực nền tảng của con người. Nói cách khác, doanh nghiệp không cần “người thao tác AI”, họ cần người biết biến AI thành lời giải có giá trị cho bài toán thực tế. Khi 85% sinh viên mới tốt nghiệp chưa thuyết phục được nhà tuyển dụng, khoảng cách nhân lực công nghệ trở thành điểm nghẽn cho chiến lược chuyển đổi số.
Nguyên nhân lệch pha: Đại học dạy công cụ, doanh nghiệp đòi năng lực giải bài toán thực
Báo cáo chỉ ra nguồn gốc của khoảng cách nhân lực công nghệ là sự khác biệt trong cách tiếp cận AI: các trường đại học tập trung hướng dẫn sinh viên thao tác trên các công cụ AI sẵn có, trong khi nhà tuyển dụng đặt kỳ vọng cao hơn vào năng lực vận dụng AI nâng cao. Theo khuyến nghị, kỹ năng công nghệ cần gắn liền với tư duy sáng tạo, tư duy phản biện, phân tích dữ liệu và kỹ năng giao tiếp – hợp tác để giải quyết bài toán kinh doanh thực tế. Đây cũng là thách thức chung toàn cầu: 53% nhà tuyển dụng quốc tế cho biết gặp khó khăn trong việc tìm kiếm nhân sự mới tốt nghiệp có năng lực AI đáp ứng yêu cầu. Nếu chương trình đào tạo vẫn xem AI như một môn kỹ thuật đơn lẻ, sinh viên sẽ chỉ học cách nhập lệnh, không học cách đặt câu hỏi đúng, thiết kế quy trình và đánh giá rủi ro. Nhân lực AI Việt Nam vì thế dễ mắc kẹt ở tầng “thực hành công cụ” mà thiếu chiều sâu về nhận thức kinh doanh và đạo đức nghề nghiệp.
Cần cầu nối mới: Tích hợp AI xuyên suốt và chia sẻ trách nhiệm giữa trường – doanh nghiệp
Giải pháp không nằm ở việc mở thêm vài học phần về AI, mà ở cách tích hợp lại toàn bộ trải nghiệm học tập. Báo cáo cho rằng sinh viên cần được tiếp cận và thực hành AI xuyên suốt quá trình học tập, AI phải được đưa vào các chương trình đào tạo cốt lõi dành cho cả giảng viên và sinh viên để năng lực ứng dụng gắn sát hơn với yêu cầu thị trường lao động. Với cơ sở giáo dục đại học, khuyến nghị là rút ngắn chu kỳ cập nhật chương trình, phát triển mô hình đào tạo linh hoạt và hệ thống chứng chỉ tích lũy, bồi dưỡng giảng viên về phương pháp sư phạm ứng dụng AI và mở rộng cơ hội để sinh viên thực hành AI trong dự án thực tế có tích lũy tín chỉ. Doanh nghiệp không thể đứng ngoài: tham gia hội đồng cố vấn, tài trợ dự án, tạo điều kiện để giảng viên tiếp cận môi trường kinh doanh là cách chia sẻ trách nhiệm đào tạo nhân lực AI Việt Nam. Khi mỗi bên chịu thay đổi, cầu nối giữa đầu tư AI giáo dục và nhu cầu thực tiễn mới có cơ hội hình thành, đưa kỹ năng sinh viên tốt nghiệp từ mức “thực hành công cụ” lên “giải quyết vấn đề bằng AI”.
