Ngịch lý AI trong đại học: đầu tư ồ ạt, kỹ năng vẫn thiếu
Khoảng cách kỹ năng AI là sự lệch pha giữa những gì sinh viên được học về trí tuệ nhân tạo trong trường đại học và những gì doanh nghiệp cần ở một nhân lực có thể làm việc hiệu quả trong môi trường tích hợp AI, bao gồm cả kiến thức công nghệ lẫn kỹ năng mềm như tư duy phản biện, giao tiếp và học tập liên tục. Nghiên cứu “Sẵn sàng cho AI: Xây dựng cầu nối từ giáo dục đại học đến việc làm tại Việt Nam” do Pearson phối hợp với Amazon Web Services công bố tại Hà Nội ngày 6/10 cho thấy một nghịch lý khó chấp nhận: 96% cơ sở giáo dục đại học được khảo sát tuyên bố đang đầu tư vào AI, nhưng chỉ 15% nhà tuyển dụng đánh giá nhân sự mới tốt nghiệp đạt mức xuất sắc trong môi trường làm việc tích hợp AI. Đây không còn là câu chuyện thiếu nhân lực AI Việt Nam theo cảm tính, mà là một thực tế được đo bằng số liệu.
Vì sao đầu tư nhiều vẫn không cứu được khoảng cách kỹ năng AI?
Các trường đại học không phải đứng ngoài làn sóng AI. 90% lãnh đạo trường nhận định tốc độ thay đổi do AI mang lại tại nơi làm việc là “cực nhanh” hoặc “rất nhanh”, cao hơn 23 điểm phần trăm so với mức trung bình toàn cầu 67%, và 100% dự báo tốc độ này còn tăng trong hai năm tới. 96% đơn vị cho biết đang đầu tư AI, 84% khẳng định thường xuyên kết nối với doanh nghiệp để nắm bắt nhu cầu thị trường. Tuy vậy, kết quả đào tạo AI đại học vẫn không theo kịp. Hơn 52% sinh viên Việt Nam tự tin chấm mình 8–10 điểm về mức độ sẵn sàng làm việc trong môi trường tích hợp AI, mức cao nhất trong sáu thị trường khảo sát. Nhưng từ phía doanh nghiệp, trung bình trên tám nhóm năng lực, chỉ 15% nhà tuyển dụng đánh giá sinh viên mới tốt nghiệp xuất sắc. Sự lệch pha kỳ vọng này cho thấy vấn đề nằm ở chất lượng và cách tiếp cận, không phải ở mức độ đầu tư hay sự tự tin của sinh viên công nghệ.
Lý thuyết nặng, thực chiến thiếu: “học dùng công cụ” không đủ cho thời đại AI
Cốt lõi của khoảng cách kỹ năng AI nằm ở sự mismatch giữa nhà trường và doanh nghiệp. Theo báo cáo, các chương trình đào tạo hiện nay chủ yếu tập trung hướng dẫn sinh viên dùng các công cụ AI sẵn có, trong khi nhà tuyển dụng kỳ vọng nhân sự có thể vận dụng AI để giải bài toán thực tế trong bối cảnh cụ thể của doanh nghiệp. Điều này biến nhiều giờ học thành những buổi “demo công cụ”, thay vì môi trường xây dựng năng lực giải quyết vấn đề. Các nhóm năng lực được khảo sát không chỉ là kiến thức chuyên môn và khả năng sử dụng công cụ AI, mà còn gồm khả năng thích ứng, sáng tạo, vận dụng kiến thức học thuật vào công việc, tinh thần học tập liên tục, giao tiếp – hợp tác, và khả năng đánh giá phản biện kết quả do AI tạo ra. Khi chương trình học vẫn nặng lý thuyết, nhẹ dự án ứng dụng, sinh viên công nghệ khó hình thành tư duy sản phẩm và kỹ năng làm việc nhóm – những yếu tố then chốt để AI bước ra khỏi phòng lab và đi vào dây chuyền sản xuất.
Thiếu nhân lực AI không chỉ là chuyện kỹ thuật: cần một cuộc cải tổ đào tạo
Khoảng cách kỹ năng AI không phải vấn đề riêng của Việt Nam; 53% nhà tuyển dụng ở các thị trường khảo sát gặp khó khi tìm nhân sự mới tốt nghiệp có năng lực AI đáp ứng yêu cầu công việc. Nhưng với tốc độ ứng dụng AI cao, thiếu nhân lực AI Việt Nam dễ trở thành “nút thắt cổ chai” của tăng trưởng. Theo Pearson và AWS, thách thức lớn của lực lượng lao động trẻ không nằm ở khả năng tiếp cận công cụ AI, mà ở việc kết hợp kỹ năng dùng AI với năng lực nền tảng của con người. Báo cáo khuyến nghị sinh viên cần được tiếp cận và thực hành AI xuyên suốt quá trình học, AI phải được tích hợp vào các chương trình đào tạo cốt lõi cho cả giảng viên và sinh viên. Các trường cần rút ngắn chu kỳ cập nhật chương trình, phát triển mô hình đào tạo linh hoạt cùng hệ thống chứng chỉ tích lũy, bồi dưỡng giảng viên về phương pháp sư phạm ứng dụng AI, và mở rộng cơ hội để sinh viên thực hành AI trong các dự án thực tế có tích lũy tín chỉ.
Muốn sinh viên đạt chuẩn AI, phải gắn chặt giảng đường với doanh nghiệp
Cải tổ đào tạo AI đại học không thể chỉ là việc của nhà trường. Báo cáo đề xuất doanh nghiệp tham gia hội đồng cố vấn, tài trợ các dự án thực tế và tạo điều kiện để giảng viên tiếp cận môi trường kinh doanh. Khi giảng viên hiểu cách doanh nghiệp vận hành, bài tập trên lớp mới phản ánh được bối cảnh công việc. Cơ quan quản lý được khuyến nghị hoàn thiện cơ chế và hành lang pháp lý để tích hợp các chứng chỉ kỹ năng số quốc tế vào chương trình đại học. Điều này giúp sinh viên công nghệ dịch chuyển kết quả học tập thành tín chỉ được công nhận rộng rãi, rút ngắn quãng đường từ lớp học đến thị trường lao động AI. Nếu không có một cuộc cải tổ đồng bộ – chương trình linh hoạt, giảng viên được bồi dưỡng, doanh nghiệp tham gia sâu – tỷ lệ 96% cơ sở giáo dục đầu tư AI nhưng chỉ 15% sinh viên đạt chuẩn xuất sắc trong môi trường tích hợp AI sẽ còn lặp lại như một “vòng lặp lỗi” kéo dài.
