Bệnh tim mạch: Kẻ giết người số một đang bị xem nhẹ
Bệnh tim mạch Việt Nam là nhóm bệnh liên quan đến tim và hệ mạch máu, bao gồm tăng huyết áp, nhồi máu cơ tim, đột quỵ và các rối loạn tuần hoàn khác; đây là nguyên nhân tử vong hàng đầu, gây khoảng 200.000 ca chết mỗi năm, chiếm gần 1/3 tổng số ca tử vong và cao hơn ung thư, phản ánh một gánh nặng bệnh tim ngày càng lớn trên toàn xã hội. Trong khi dư luận lâu nay nói nhiều về ung thư, thông điệp từ Đại hội Tim mạch toàn quốc lần thứ 20 lại chỉ thẳng một sự thật khó chịu: người Việt đang chết vì tim mạch nhiều hơn bất kỳ nguyên nhân nào khác. Chúng ta không thiếu kỹ thuật cao hay bệnh viện lớn, nhưng thiếu một cách tiếp cận đồng bộ, từ cộng đồng đến hệ thống y tế, để phòng chống tim mạch một cách chủ động thay vì chạy theo điều trị muộn.
Những con số tử vong lạnh lùng từ Đại hội Tim mạch toàn quốc
Thông tin công bố tại Đại hội Tim mạch toàn quốc lần thứ 20, diễn ra từ ngày 2–4/10, cho thấy gánh nặng bệnh tim mạch tại Việt Nam không còn là cảnh báo mà là thực tế hiển hiện. Mỗi năm, khoảng 200.000 người Việt tử vong do bệnh tim mạch, tương đương khoảng một phần ba tổng số ca tử vong, vượt trên số người chết vì ung thư. Trên bình diện toàn cầu, Tổ chức Y tế Thế giới ước tính năm 2022 có khoảng 19,8 triệu người tử vong vì bệnh tim mạch, chiếm khoảng 32% tổng số ca tử vong, trong đó 85% là do nhồi máu cơ tim và đột quỵ. Đây không chỉ là thống kê y học; đó là những mái nhà mất đi trụ cột, những gia đình rơi vào nghèo hóa vì đột tử, những doanh nghiệp mất đi nguồn lực. Chấp nhận các con số này như "bình thường mới" nghĩa là chấp nhận một nền kinh tế và hệ thống y tế suy yếu lâu dài.
Khoảng trống nguy hiểm giữa người mắc và người được kiểm soát
Đằng sau những con số tử vong là một thực tế đáng lo: tăng huyết áp – yếu tố nguy cơ cốt lõi của bệnh tim mạch – đang gần như ngoài tầm kiểm soát. WHO ước tính khoảng 16,9 triệu người Việt từ 30–79 tuổi mắc tăng huyết áp vào năm 2025, nhưng chỉ khoảng 51% được chẩn đoán, 32% được điều trị và vỏn vẹn 15% kiểm soát được huyết áp. Khoảng cách lớn giữa số người mắc và số người kiểm soát huyết áp cho thấy vấn đề không chỉ nằm ở giường bệnh, mà ở khả năng phát hiện sớm, tiếp cận y tế và duy trì điều trị lâu dài. Theo các chuyên gia tim mạch, tình trạng người bệnh chỉ đến bệnh viện khi đã nhồi máu cơ tim, đột quỵ hoặc suy tim là minh chứng cho một hệ thống tập trung chữa cháy ở tuyến cuối, trong khi phòng chống tim mạch và quản lý bệnh mạn tính ở tuyến cơ sở vẫn còn yếu và đứt đoạn.
Cuộc chiến phải bắt đầu từ cộng đồng, không chỉ ở bệnh viện tuyến cuối
Các chuyên gia tim mạch nhấn mạnh một chuyển đổi tư duy mang tính quyết định: cuộc chiến phòng chống tim mạch phải bắt đầu từ cộng đồng, chứ không thể giam trong tường bệnh viện tuyến cuối. Thay vì đợi người dân nhập viện trong tình trạng cấp cứu, y tế cơ sở cần chủ động kiểm soát huyết áp, đường huyết, mỡ máu; hỗ trợ duy trì cân nặng hợp lý; khuyến khích vận động thể lực; hỗ trợ bỏ thuốc lá; tư vấn chế độ ăn lành mạnh và tổ chức sàng lọc cho nhóm nguy cơ. Điều này đòi hỏi nâng năng lực y tế cơ sở, chuẩn hóa quy trình quản lý bệnh mạn tính và tạo ra dịch vụ chăm sóc tim mạch mà người dân có thể tiếp cận dễ dàng, liên tục. Nếu cứ tiếp tục dồn nguồn lực vào kỹ thuật cao tại một số trung tâm chuyên sâu mà bỏ quên tuyến đầu, gánh nặng bệnh tim sẽ tiếp tục phình to, còn chênh lệch tiếp cận điều trị giữa thành thị và nông thôn sẽ ngày càng lớn.
Hiến chương 50/30: Mục tiêu đầy tham vọng hay bước ngoặt cần thiết?
Một điểm nhấn quan trọng tại Đại hội là lễ phát động Hiến chương 50/30, với mục tiêu đến năm 2030 có ít nhất 50% người bệnh tăng huyết áp tại Việt Nam được kiểm soát huyết áp đạt mục tiêu. So với mức khoảng 15% kiểm soát hiện nay, đây là bước nhảy gần như gấp ba lần – một mục tiêu đầy thách thức và không thể đạt được bằng những chiến dịch phong trào hời hợt. Theo thông điệp từ giới chuyên môn, quản lý tăng huyết áp phải bắt đầu từ những điều rất cơ bản: người dân biết chỉ số huyết áp của mình, được phát hiện sớm, điều trị đúng, tuân thủ thuốc và được theo dõi dài hạn. Khi huyết áp giảm hiệu quả, chỉ cần hạ 5 mmHg cũng có thể giúp giảm 13% nguy cơ đột quỵ, 13% suy tim, 8% bệnh mạch vành và 5% tử vong do tim mạch. Câu hỏi đặt ra không phải "có nên" theo đuổi 50/30, mà là chúng ta chấp nhận hy sinh thêm bao nhiêu sinh mạng nếu không dám thay đổi hệ thống để đạt mục tiêu đó.
